متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 10 صفحه 279

1- کابن الاثیر فی النهایه 3: 81( ماده ضرر).

صحیحه و موثقه ای وجود دارد، از جمله دو روایتی است که جناب شیخ در اینجا آورده است، که اوّلی صحیحه و دوّمی موثقه می باشد. و امّا محلّ شاهد در روایت اوّل این است که:

این است که: حضرت رسول صلّی اللّه علیه و آله در پاسخ به سمره فرمودند: «انّک رجل مضارّ و لا ضرر و لا ضرار علی مؤمن ...».

و امّا شاهد در روایت دوّم این است که: «فانّه لا ضرر و لا ضرار ...».

و امّا به لحاظ معنا چهار احتمال در معنای ضرر و نقطه مقابل آن یعنی نفع وجود دارد از جمله:

1- اینکه هم ضرر و هم نفع، هر دو معنای عدمی و سلبی داشته باشند.

به عبارت دیگر: ضرر به معنای عدم النفع و نفع به معنای عدم الضّرر باشد، که در این صورت نسبت میان ضرر و نفع، عموم و خصوص من وجه می باشد. زیرا:

1- در موردی که پای ضرر و زیان در کار است، همین ضرر و زیان ماده افتراق است.

2- و در موردی که سود و منفعتی در کار است، همین سود و منفعت ماده افتراق است.

امّا: در مواردی که نه سودی باشد و نه زیانی، این عدم سود و زیان ماده اجتماع است.

2- اینکه هم ضرر، هم نفع هر دو معنای ایجابی و اثباتی داشته باشند، بدین معنا که:

1- ضرر به معنای خسارت دیدن باشد. 2- نفع به معنای سود بردن باشد.

که در این صورت:

دو اصلاح سود و نفع متضادّان می باشد، یعنی تقابل میان آن دو تقابل تضادّ خواهد بود، که در نتیجه: لا یجتمعان فی موضوع واحد، و قد یرتفعان فی مورد لا یکون ضرر و لا نفع.

3- اینکه ضرر معنای سلبی و نفع معنای اثباتی داشته باشند، بدین معنا که:

ضرر عدم نفع و نفع عدم ضرر باشد. که در این صورت:

1- ممکن است تقابلشان، تناقض باشد. 2- ممکن است تقابلشان عدم و ملکه باشد.

4- اینکه ضرر دارای معنای ایجابی و نفع دارای سلبی باشد.

جناب شیخ چه تفاوتی میان معنای ضرر و ضراری که در حدیث آمده است وجود دارد؟

در پاسخ به این سؤال که آیا فرقی میان معنای ضرر و ضرار وجود دارد به نقل نظر چهار تن از اهل لغت می پردازیم، از جمله:

1- جوهری در صحاح اللغه می گوید: ضرّ که در برابر نفع قرار دارد و در لغت عرب ثلاثی مجرّد است به همراه ضارّه که صیغه ثلاثی مزید است به یک معنا یعنی زیان و خسارت استعمال شده علاوه بر اینکه اسم مصدر هر دو باب کلمه (ضرر) است.