متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 10 صفحه 302

موردی که حکم دارای ضرر است) و چه در غیر مورد ضرر؛ و لکن ضرر موجود در موردی که ضرری است به واسطه این مصلحت (ایجاد شده در اثر حکم) تدارک و جبران نمی شود، چرا که امر به حج و نماز و ... دلالت دارند بر مصلحت و لو در صورت عدم ضرر (و یا ضرر).

پس: در مورد (ی که حکم دارای) ضرر است، معلوم نیست که (حکم) آن قدر مصلحت داشته باشد که با این ضرر (ایجاد شده) مقابله (و آن را جبران نماید).

فساد خود این دفع

این دفع شنیع تر و باطل تر است از خود آن توهّم، چرا که وقتی عموم امر برای صورت این ضرر مسلّم شد، کشف کننده وجود مصلحتی است که آن ضرر به واسطه این مصلحت تدارک و جبران می شود.

علاوه بر اینکه (اگر دلیلی ضررآور شد) اجری که از این سخن پیامبر صلّی اللّه علیه و آله که فرمود: «برترین اعمال دشوارترین آنهاست»، و از همین تعبیر و امثال آن از جمله مشهور که در السنه قوم جاری است و در عقول مرتکز است که الاجر علی قدر المشقّه، استفاده می شود، در جبران ضررش کفایت می کند.

پس: حق در جواب این توهم همان است که ما گفتیم که حکومت ادلّه ثانویه و ورود آنها در مقام امتنان است و این مقام سبب تقدیم آنها بر ادلّه احکام می شود.

تشریح المسائل

جناب شیخ مقدمه بفرمایید چگونه می توان پی برد که فلان دلیل حکومت دارد یا ورود و یا اینکه با دلیل دیگر تعارض دارد؟

از طریق علائم و آثاری که این ها دارند، از جمله:

1- اینکه وضعیت دلیل حاکم و محکوم نوعا به نحوی است که اگر دلیل محکوم وجود داشته باشد، صحبت از دلیل حاکم مضحک و خنده آور است. فی المثل: اگر شما بدون اینکه بگویید:

الانسان، بگویید: ای الحیوان النّاطق، که این نوعی هزیان گویی است.

امّا: وضعیت در متعارضان این گونه نیست، چونکه هریک از دو دلیل متعارض دارای مصادیقی مربوط به خود است و معنایی دارد مستقل از معنای دلیل دیگر، فی المثل: