متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 12 صفحه 281

استدلال یقینی است که مقدّمات و نتیجۀ آن قطعی باشد و حال آنکه با استصحاب،حداکثر مظنّه پیدا می شود و لا غیر.

2-بلا تردید،استدلال او از قبیل دلیل ارشادی هم نیست که او خواسته باشد که در مقام ارشاد و راهنمایی مسلمین بر اثبات نبوّت پیامبرشان باشد،بلکه استدلالش یا اقتناعی است و یا الزامی.

*پاسخ های شیخ به دلیل کتابی بر مبنای کدامیک از انواع پنجگانۀ دلیل است؟

پاسخ اوّل ایشان هم بر مبنای اقتناعی بودن است و هم بر مبنای الزامی بودن

پاسخ دوّم ایشان بر مبنای اقتناعی بودن است.

و امّا پاسخ سوم و چهارم و پنجم ایشان بر مبنای الزامی بودن است.

*با توجّه به مقدّمۀ فوق مراد شیخنا از«انّا لم نجزم بالمستصحب...الخ»چیست؟

این است که:بله ما مسلمین نیز همچون شما یهودیان و مسیحیان نسبت به نبوت حضرت موسی و حضرت عیسی علیهما السلام یقین داشته و جازم هستیم،لکن باید دید که این جزم ما از چه راهی حاصل شده است؟

آیا از راه حکم عقل مستقل حاصل شده است؟یا از راه مشاهده؟و یا از راه خبر واحد؟و یا از راه خبر متواتر؟و یا از راه نصّ قرآن و اخبار نبیّ اسلام ص؟

-اگر گفته شود از راه حکم عقل مستقل می گوئیم:در اینگونه موارد،عقل هیچ عاقلی در اینکه فلان بن فلان حتما پیامبر است،مستقل نمی باشد.

مگر اینکه از وی معجزاتی ببیند که ما ندیده ایم.

-اگر گفته شود از راه مشاهده می گوئیم:فرض ما بر این است که:ما در آن عصر و زمانه نبوده ایم تا که معجزات و کرامات موسوی و عیسوی را به چشم خود دیده و بدآنها باور پیدا کنیم، آنچه را هم که از معجزات آنان می دانیم از طریق قرآن است.

-اگر گفته شود از طریق خبر واحد،می گوئیم:خبر واحد حداکثر گمان آور است و نه یقین آور.

-اگر گفته شود از طریق خبر متواتر،می گوئیم:خبر متواتر هم در صورتی که دارای وسائط و طبقات بشود باید که در تمام طبقات،به حدّ تواتر برسد و حال آنکه مسأله اخبار به نبوّت حضرت موسی در مقطعی از زمان یعنی در زمان بخت نصر بوده که یهودیان را قلع و قمع نموده است و لذا از حد تواتر افتاده است.

پس ما هیچ راهی برای جزم به نبوت موسی و عیسی علیهما السلام نداریم جز از راه نصّ قرآن و اخبار پیامبر اسلام.