متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 12 صفحه 294

زیرا اعتقاد بر اساس علم و معرفت و یک عمل وجدانی است و لذا کسی را که فی المثل نسبت به نبوّت فلان نبیّ شک دارد و یا علم به نبوّت او ندارد،نمی توان وادار به اعتقاد به او کرد و لذا شارع چنین دستوری نمی دهد.

2-و امّا از باب ظنّ هم،ما استصحاب را حجّت نمی دانیم،بر فرض هم که از باب ظنّ حجّت باشد،در اعتقادیات ظنّ کافی نیست،بر فرض هم که ظنّ کافی باشد،ظنّ شخصی لازم است و نه نوعی و لذا نمی توان گفت:

قبلا به نبوّت فلان نبیّ یقین داشتم و لکن اکنون در نبوّت او شک دارم،استصحاب می کنم نبوّت او را تا ظنّ پیدا کنم به نبوّت او و در نتیجه اعتقاد ظنّی به نبوّت او حاصل نمایم.

پس چه استصحاب را از باب تعبّد حجّت بدانیم و چه از باب اماریّت اجرایش در امور عقیدتی بی فایده است.

*جناب شیخ با قطع نظر از مسأله حجیّت،آیا استصحاب در امر اعتقادی مفید ظن هست یا نه؟

*به عبارت دیگر:در کجا ظن به بقاء حاصل می شود و در کجا حاصل نمی شود؟

باید بگویم که منشاء شک در بقاء مسأله ای مثل نبوّت،می تواند سه امر مختلف باشد:

1-گاهی این شک به جهت تغییراتی است که نسبت به آن نبیّ رخ داده است.

فی المثل:آن وقت که او نبی بود وجود یک کتاب آسمانی در نبوّتش مدخلیّت داشته است و لکن وجود آن کتاب بعدا منتفی شده است.

در هرصورت برای پیروان او نگرانی حاصل شده است که آیا اکنون هم او نبیّ است یا نه؟

در اینجا استصحاب مفید ظنّ نیست،چرا که تغییرات پیش آمده اجازۀ ایجاد ظن نمی دهد.

2-گاهی شک مزبور از این جهت است که احتمال داده می شود که نبوّت آن نبیّ نسخ شده باشد،گرچه شریعت او موجود است و مردم موظّف اند به شریعت او عمل کنند.بدون اینکه شاهد تغییراتی در آن ناحیه باشند.

-در اینجا امکان حصول ظنّ به بقاء وجود دارد،چرا که امکان دارد با وجود بقاء خود شریعت،مقرّراتی از آن نسخ شده باشد،چنانکه در ایات قرآن نیز این مسأله وجود دارد،و لذا فرد شاک می تواند با اجرای استصحاب،ظنّ به بقاء نبوّت آن نبیّ پیدا کند چونکه نسخ ندرتی است.

3-گاهی هم شک مزبور به خاطر احتمال نسخ شریعت یک نبیّ است و نه نسخ نبوّت او،یعنی احتمال می دهد که تشکیلات یک شریعت در اصول و فروع نسخ و نبیّ دیگری آمده و شریعت دیگری آورده و لذا دوران نبوّت و شریعت آن نبیّ تمام شده باشد.