متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 13 صفحه 307

-خوب این احتمال بسیار بعید و دور از ذهن است،چرا که این پنجاه نفر اولویت دارند به عدم خطاء و به مطابقت اعتقادشان با واقع تا آنجا که چه بسا علم آور باشد،معذلک امام فرموده است که صدّقه و کذّبهم.

2-یک احتمال اینستکه:منظور امام(علیه السلام)تصدیق و تکذیب به حسب اعتقاد باشد یعنی بگو که آن یک نفر راست می گوید و قلبا معتقد شده به آب بودن و حلیّت آن مایع و لذا شرب کرده است و حال آنکه این پنجاه نفر قسامه در اعتقادشان به شرب خمر مرتکب خلاف شده و اعتقاد قلبی آنها شرب خمر نبوده است بلکه از روی غرض و یا...به جعل چنین شهادتی اقدام کرده اند.

-این احتمال نیز،احتمال باطلی است،چرا که معقول نیست که پنجاه نفر عادل با صحنه سازی و از روی تبانی چنین اقدامی بکنند،بلکه عکس این مطلب سزاوارتر است.

3-یک احتمال هم اینستکه:مراد امام(علیه السلام)1-تصدیق آن یک نفر باشد هم به حسب واقع و هم به حسب اعتقاد.2-تکذیب قسامه باشد،هم به حسب واقع و هم به حسب اعتقاد.

-این احتمال نیز باطل است،چرا که پنجاه نفر قسامه از این حیث اولای به تصدیق هستند نسبت به یک نفر.

4-احتمال دیگر هم اینستکه:مراد امام(علیه السلام)اینستکه:

*آن یک نفر را به حسب واقع و اعتقاد تصدیق کن و بگو که او واقعا معتقد شده است به آب بودن آن مایع و لذا آن را نوشیده است نه اینکه تجرّی کرده باشد،بعدا هم اعتقاد او مطابق با واقع درآمده یعنی که آن مایع فی الواقع آب بوده است.

*و امّا در رابطۀ با آن پنجاه نفر بگو آنها نیز بر اساس اعتقاد و برداشت خودشان راست گفته اند و لکن از حیث واقع،اعتقادشان مطابق با واقع نبوده است بلکه مخالف با واقع بوده، فی المثل:

-از دور دیده اند که فلانجا مجلس شرابی است و فلان کس هم در آن مجلس نشسته و جام به دست در کنار دیگران در آن مجلس نشسته و باده سر می کشید و حتی به دنبال آن حرکات ناموزونی هم از خود بروز می داد و هکذا...

-بنابراین:آنها را از حیث اعتقادشان تصدیق کن،یعنی آنها را متّهم نکن که شاید از روی عمد و صحنه سازی اقدام به این شهادت کرده اند،بلکه بگو آنها واقعا و از روی اعتقاد اقدام به