متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 13 صفحه 565

چه در ظرف ذهن تصوّر شود و چه در خارج تحقق پیدا کند مثل:زوجیّت برای چهار و فردیّت برای سه.

2-لازم وجود ذهنی و آن عرضی است که اگر ملزوم در ذهن تصوّر شود،این لازم و یا عارض را دارد نه در خارج مثل کلیّت برای انسان.

-وقتی انسان در ذهن تصوّر می شود کلّی بوده و قابل صدق بر کثیرین است و الا در خارج جزئی و شخصی می باشد.چرا؟

-زیرا شیء مادامی که تشخّص پیدا نکند،ایجاد نمی شود.

-نکته:کلیّت از معقولات ثانیه است.

3-لازم وجود خارجی بدین معنا که اگر ملزوم در خارج موجود شود این لازم و یا اثر را دارد و لا غیر مثل حرارت که لازمۀ وجود خارجی آتش است و یا روشنائی که لازمۀ وجود خارجی خورشید است و الاّ با تصوّر آتش حرارت و با تصوّر خورشید روشنائی ایجاد نمی شود.

*نکته اینکه:ما نحن فیه از همین قبیل یعنی لازم وجود خارجی می باشد

*بازهم مقدمه بفرمائید رابطۀ میان موضوع و محمول به لحاظ عدم تخلّف و یا تقدّم و تأخّر از چه نوعی است؟

-مثل رابطۀ علّت و معلول است یعنی:

1-همانطور که تخلف معلول از علّت تامّه از محالات است بدین معنا که ممکن نیست که علّت تامّه باشد و معلول نباشد و یا که ممکن نیست که معلول باشد و علّت نباشد،تخلّف حکم از موضوع نیز محال است.یعنی امکان ندارد که حکمی بدون موضوع باشد.

2-و همانطور که علّت تقدّم بالطّبع و بالرّتّبه بر معلول دارد هکذا موضوع از حیث رتبه مقدّم بر حکم است ولو وجودا همراه باشند.

*اگر ملزومی دو یا چند لازم داشته باشد وضعیّت آنها به لحاظ تقدّم و تأخّر چگونه است؟

-همۀ لوازم به لحاظ رتبه متأخّر از ملزوم هستند و لکن خود لوازم با یکدیگر تقدّم و تأخّر ربطی نداشته و در طول هم نیستند بلکه در عرض هم اند.

*با توجّه به این سه مقدّمه ای که ذکر شد دوّمین بیان شیخ در پاسخ به اشکال مذکور چگونه است؟