متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 14 صفحه 45

بر جزء معنایش تبعیّه (و تضمّنی) است.

- و بر فرض جمع بین دو دلیل، حداکثر از دست دادن دلالت تبعی و یا به تعبیر دیگر تضمّنی لازم می آید و این بهتر است از آنچه که به فرض عدم جمع بین آنها لازم می آید و آن از دست دادن دلالت اصلیّه در یکی از آن دو است.

***

تشریح المسائل

* مراد از (إذا عرفت ما ذکرنا، فاعلم أنّ الکلام فی احکام التّعارض یقع فی مقامین... الخ) چیست؟

اینستکه: وقتی نکات مزبور را در رابطۀ با تعارض دانستید وارد بحث اصلی شده می گوئیم: در رابطۀ با متعارضین دو مقام از بحث وجود دارد:

1 - مقام تعادل 2 - مقام تراجیح

- امّا قبل از ورود به بحث در این دو مقام باید بدانیم که یک قاعدۀ مشهور و معروفی وجود دارد که مقدّم بر تمامی قواعدی است که روی آن بحث خواهد شد، چرا که تا زمانی که جا برای اجرای این قاعده باز باشد نوبت به قواعد دیگر نمی رسد و آن قانون: الجمع مهما أمکن اولی من الطّرح:

- و امّا در رابطۀ با قاعدۀ جمع نیز دو مقام از بحث وجود دارد:

1 - یکی راجع به مفردات و اصطلاحات و معنای این قاعده 2 - یکی هم راجع به مستند و مدرک آن.

* مراد از جمع چیست؟

- مراد از جمع در اینجا، جمع دلالی است، یعنی تا زمانی که به لحاظ دلالت جمع میان دو دلیل میسور و ممکن باشد، نوبت به طرح نمی رسد.

* جمع دلالی خود بر چند قسم است؟

بر دو قسم: 1 - جمع عرفی 2 - جمع عقلی

* جمع عرفی آن جمعی است که عرف و عقلاء آن را می پسندند و پشتوانه عرفی دارد.

فی المثل: در تعارض نصّ و ظاهر یا عام و خاص و... عرف با حمل ظاهر بر نص و یا اظهر و عام بر خاص میان آنها جمع می کنند.

* جمع عقلی آن وجه الجمعی است که عقل با توجیهات بعیده ای آنها را انجام می دهد صرفا برای اینکه به هر دو دلیل عمل شود و إلاّ به هیچ وجه بناء عرف و عقلاء با آن همراه و مساعد نمی باشد.

نکته: جمعی که در اینجا دارای ارزش است همان جمع عرفی است، چرا که جمع عقلی و تبرّعی فاقد دلیل است.

* مراد از امکان در تعریف مزبور چیست؟