متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 14 صفحه 50

تشریح المسائل

* جهت یادآوری بفرمائید جمع دلالی خود چند شعبه دارد؟

- دو شعبه: - جمع عرفی یا مقبول - جمع عقلی

* قاعدۀ جمع شامل کدامیک از دو جمع مزبور می شود؟

1 - عند المشهور موضوع قاعده وسیع بوده و شامل هر نوع جمع و توجیهی از جمله دو جمع فوق می شود. شاهد بر مطلب هم وجوه جمعی است که در سخنان شیخ طوسی رحمه اللّه، علامه رحمه اللّه، محقّق رحمه اللّه، شهیدین رحمه اللّه و... وجود دارد.

2 - عند المتأخرین از زمان شیخ اعظم رحمه اللّه تا به امروز قاعده جمع منحصر به جمع عرفی بوده و همان است که دارای اولویّت است و بنای قطعیّۀ عقلاء هم پشتوانۀ آن است.

* با توجّه به مقدمّۀ فوق مراد شیخ از (و لا یخفی:... الخ) چیست؟

- اینستکه: ظاهر قضیّۀ مذکور دارد و لفظ الجمع هم مفرد محلّی به لام بوده و اطلاق دارد و همچنین مهما امکن نیز اعمّ از امکان عرفی و عقلی است، یعنی که شامل جمع عرفی و عقلی هر دو می شود. امّا بر کسی پوشیده نماند که نمی تواند به این اطلاق عمل نمود بلکه باید آن را منحصر کنیم در جمع های عرفی. چرا؟ زیرا:

1 - اگر این قاعده به اطلاقش باقی بماند و شامل جمع عقلی هم بشود لازم می آید سدّ باب ترجیح، لکن اللازم باطل، فالملزوم مثله.

* دلیلتان بر این ملازمه چیست؟

اینستکه: روایات فراوانی تحت عنوان اخبار علاجیّه وجود دارد که این روایات دلالت دارند بر اینکه وظیفۀ ما در متعارضین، ترجیح و اخذ به راجح و طرح مرجوح است و چنانچه ترجیحی نبود در اخذ به احد دلیلین و طرح دیگری مخیّر هستیم.

- حال اگر الجمع مهما امکن شامل جمع عقلی هم بشود، مورد و مصداقی برای اخبار علاجیّه باقی نخواهد ماند چرا که غلیظترین متعارضین را می توان با دقت عقلی جمع نمود، فی المثل:

- اگر ما اکرم العلماء را بر عدول و لا تکرم العلماء را بر فسّاق حمل کنیم تنافی مرتفع می شود.

- و یا فی المثل: اگر ثمن العذره سحت را بر عذرۀ غیر مأکول اللحم و لا بأس ببیع العذره را بر عذرۀ مأکول اللحم حمل کنیم تنافی مرتفع خواهد شد.

- و یا فی المثل: اگر صلوه الجمعه واجبه را حمل بر عصر حضور و صلوه الجمعه لیست بواجبه را حمل بر عصر غیبت کنیم، تنافی بین دو دلیل مرتفع خواهد شد.

- در نتیجه: موردی برای باب ترجیح باقی نمی ماند مگر جمع عرفی که با یک سلسله توجیهات بعیه