متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 145

- قانون مادّۀ اجتماع هم اینستکه: تعارضا و تساقطا، مگر مرجحی برای یکی از دو دلیل وجود داشته باشد. یعنی اگر مرجّح وجود داشته باشد، مادّۀ اجتماع را داخل در آن می کنیم که در ما نحن فیه این مرجّح وجود دارد و آن عموم عام است چرا که دلالتش بالوضع است و لذا اگرچه اطلاق مطلق نیز اقتضای شمول دارد لکن عموم عام می گوید این ضمان ندارد.

* جناب شیخ قبل از ورود به انقلاب نسبت بحث ما در متعارضین مثل: اکرم العلماء و لا تکرم الفسّاق بود.

- تشخیص اظهر و ظاهر در متعارضین راحت بود و لذا... لا تکرم الفسّاق را بر اکرم العلماء مقدّم کرده و در علما تصرّف نموده، می گفتیم مراد از علماء علمای عدول است.

- لکن پس از آن وارد انقلاب نسبت شدیم، یعنی انقلاب نسبت در متعارضات، جایی که یک عام وجود دارد با دو یا سه تا خاص.

- گفته شد که نسبت بین متعارضات بر دوگونه است:

- یک وقت نسبت این متعارضات متحده است، بدین معنا که یک عام داریم که دو خاص منفصل پس از آن واقع می شود. مثل:

1 - اکرم العلماء 2 - لا تکرم الفسّاق من العلماء 3 - لا تکرم النحویین من العلماء

- نسبت عام یعنی اکرم العلماء، هم با خاص اوّل عموم و خصوص مطلق است و هم با خاص دوّم.

پس: نسبت اکرم العلماء با هریک از این دو خاص، عموم و خصوص مطلق است.

- در اینجا که نسبت عام با آن دو خاص، نسبت واحده است، باید که هردو خاص را بر عام مقدّم نمود، بدین معنا که عام را دوتا تخصیص زد و گفت:

- اکرم العلماء، یعنی علمای عدول غیرنحوی.

- پس: به نظر شما در متعارضات با نسبت واحده، باید که هردو خاص را مخصّص عام قرار داد.

- امّا مرحوم نراقی ابتداء عام را با خاص اوّلی تخصیص می زد، بعد عام را با خاص دوّم می سنجید و لذا نسبت عوض می شد.

- شما به مرحوم نراقی فرمودید که کار شما درست نیست و وجهی ندارد.

- پس تا به اینجا بحث در متعارضاتی بود که عام با هریک از دو خاص یک نسبت داشت، بفرمائید که اکنون بحث ما در کجاست؟

* بحث ما اکنون نیز در متعارضات است لکن نسبت عام با خاص اوّل یک نسبت است و با خاص دوّم نسبت دیگر است.