متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 148

- هر دو عبارت عام اند، لکن ما در عام دوّم تصرّف کردیم. چرا؟

- زیرا العلماء عام قلیل الافراد است و لذا اشبه به نص است و حال آنکه دیگری کالظّاهر است، و نص ترجیح دلالی دارد بر ظاهر.

- در نتیجه: اکرم العلماء را مقدّم داشته، در لا تکرم الفسّاق تصرّف کرده می گوئیم:

- علماء واجب الاکرام اند چه فساقشان و چه غیرفسّاقشان.

*پس: انما الکلام در چیست؟

در اینستکه: اگر کسی باشد که هم عالم باشد، هم فاسق و هم شاعر، به مقتضای جمع میان اوّل و دوّم واجب الاکرام است و به مقتضای سوّمی مستحبّ الاکرام است.

*حاصل نظر شیخ انصاری در رابطۀ با اصول و امارات:

1 - اصول و اماره را دو نوع از استدلال دانسته، آنها را کاملا از یکدیگر جدا کرده و از نسبت میان آنها نیز صحبت فرموده است.

2 - اماره ادلۀ اجتهادی و اصول را ادلّۀ فقاهتی نامید و این دو اصطلاح را از اصطلاحات مرحوم وحید بهبهانی شمرده است که به مناسبت تعریف فقه و اجتهاد در عبارت ذیل آورده است:

* المجتهد و الفقیه و المفتی و القاضی و حاکم الشّرع المنصوب عباره الان عن شخص واحد، لأنّه بالقیاس الی الاحکام الشّرعیه الواقعیّه یسمّی مجتهدا؛ لما عرفت من انسداد باب العلم؛ و بالقیاس الی الاحکام الظاهریّه یسمّی فقیها، عرفت من کونه عالما بها علی سبیل الیقین.(1)

3 - به لحاظ اصولی، به ادلّه ای که ایجاد ظن به واقع می کند، (اماره)، گفته می شود، چرا که علامت برای واقع است.

4 - از آن جا که اماره، افادۀ قطع و یقین به تحصیل واقع نمی کند، در تمسّک به اماره برای تحصیل احکام شرعی، نیاز به مجوّز شرعی دارد و لذا شیخ می فرماید:

- امکان دارد ظنّ در متعلق خودش معتبر باشد؛ چونکه ظن، کشف ظنّی و آینۀ متعلّق خودش می باشد، لکن عمل به آن و اعتماد بر آن در امور شرع بستگی به وقوع تعبّد به آن دارد.

5 - اصول، مرجع تعیین وظیفه در زمان شک به واقع است، چرا که شک اصلا کشف از متعلّق خودش نمی کند و معقول نیست که در متعلّق خودش معتبر شمرده شود.

- در نتیجه: اگر در مورد شک، حکم شرعی وارد شده باشد، مثل اینکه شارع بگوید:

فلان واقعۀ مشکوک، حکمش چنین است، آن حکم، ظاهری می باشد. چرا؟

- زیرا آن حکم در برابر حکم واقعی است که فرضا مورد شک مکلّف می باشد. به این حکم مذکور،