متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 208

1- (1) - المعالم: 256.

تشریح المسائل

*حاصل سخن مرحوم محقّق اوّل در ما اورده المحقّق:... الخ چه بود؟

- این بود که: اگر در جانب موافق عامّه احتمال تقیّه وجود دارد، در جانب مخالف عامّه هم احتمال تأویل وجود دارد و لذا دوران امر بین احد الامرین است:

1 - اینکه حدیث موافق را حمل بر تقیّه کرده و به ظاهر حدیث مخالف اخذ کنیم.

2 - اینکه حدیث مخالف به تأویل ببریم به نحوی که با حدیث موافق سازگار باشد، و جای حمل بر تقیّه نباشد که در اینصورت هیچیک از دو حدیث اولویّتی بر دیگری ندارد در نتیجه تقید سبب رجحان حدیث مخالف نمی شود.

*قبل از پاسخ شیخنا به مطلب فوق بفرمائید که احتمال تأویل در کجا دارای ارزش است و در کجا

فاقد ارزش است؟

1 - در موارد جمع عرفی که وقتی احدهما المعیّن را به تأویل برده و برخلاف ظاهر حمل می کنیم و در نتیجه بینهما جمع می شود و تعارضی در کار نیست دارای ارزش است.

2 - و لکن در مورد متباینینی که جمع بینهما نیازمند به توجیه و تأویل و حمل هردو خبر برخلاف ظاهر بوده و چنین جمعی عقلائی نیست. فاقد ارزش است.

3 - گاهی هم احتمال تأویل مورد اختلاف است که آیا باید تأویل برد یا نه؟ که در اینصورت نیز ارزشمند است و آن در مورد متباینین یا عامین من وجهی است که اگر احدهما لا علی التّعیین توجیه شود، تعارض از بین می رود.

- البته، برخی هم این قسم را به موارد جمع ملحق کرده و برخی به باب متباینین از قسم دوّم، و می گویند که در اینجا قواعد باب تعارض اجراء می شود و جای جمع نمی باشد.

*با توجه به مقدّمۀ فوق پاسخ شیخنا در ففیه:... الخ به سخن جناب محقّق چیست؟

- اینستکه: محلّ بحث ما در موردی است که دو حدیث متعارض:

1 - من جمیع الجهات مساوی هستند.

2 - از جهت تمام احتمالاتی که ممکن است در سند یا متن و یا دلالت حدیث راه پیدا کرده و موجب مزیّت یکطرف و نقص طرف دیگر می شوند برابر باشند:

* از قبیل اعدل و اوثق و... بودن نسبت به عادل و صادق و مسند بودن نسبت به مرسل و... که مرجّح سند یک حدیث هستند.

* و از قبیل نقل به لفظ یا فصاحت و... که مربوط به متن حدیث می شوند و همچنین اضطراب متن در یکی از دو حدیث دون الاخر.