متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 233

اراده نکرده است بلکه خلاف ظاهر مرادش می باشد، در عین حال شنونده را به اشتباه می اندازد و لذا می پندارد که همین ظاهر کلام مراد گوینده است.

- فی المثل: ساعتی قبل پیامبر و یا وصّی او را رؤیت کرده و لکن اکنون که از او سوال می کنند که آیا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و یا امام علیه السّلام را دیده ای یا نه؟ می گوید: نه ندیده ام منتهی منظورش اینستکه مثلا یک دقیقه قبل ندیده ام، به این نحوۀ از کلام و اراده، توریه گفته می شود.

- به عبارت دیگر: مخاطب خیال می کند که وی اصلا پیامبر صلّی اللّه علیه و آله و یا امام علیه السّلام را ندیده است و حال آنکه مراد و منظور گوینده غیر از آن است.

- بنابراین: صدق و راستی با حفظ شرائط لازمه در جای خود عقلا حسن بوده و شرعا راجح است و کذب و دروغ عقلا قبیح و شرعا حرام است مگر در مواردی که مجوّزی برای آن پیدا شود، از جمله اینکه پای مصلحتی در میان باشد و به اصطلاح دروغ مصلحتی باشد.

*انما الکلام در مطلب اخیر در چیست؟

در اینستکه: آیا دروغ منحصرا در زمانی جایز است که توریه ممکن نباشد بلکه برای فرد متعذّر و یا لااقل متعسّر باشد و خلاصه اینکه مضطّر به دروغ شده و راه چاره ای نداشته باشیم و یا اینکه دروغ مصلحتی مطلقا جایز است، چه توریه ممکن باشد و چه ممکن نباشد؟

- در پاسخ به این سوال اقوالی وجود دارد از جمله:

1 - اینکه دروغ مطلقا جایز است منتهی مع المصلحه.

2 - اینکه دروغ در صورت عدم تمکّن از توریه جایز است و لا غیر.

3 - اینکه برای کسی که توریه یسر دارد، خوب توریه مقدّم است و نوبت به دروغ نمی رسد و لکن برای کسی که عسر دارد بدین معنا که اگر بخواهد مدّتی فکر کند و خلاف ظاهری را اراده کند، مخاطب پی به منظور او خواهد برد، توریه واجب نبود، بلکه دروغ مصلحتی جایز است.

*با توجّه به مطالب فوق، چه احتمالاتی در حدیثی که از روی تقیّه از امام علیه السّلام صادر می شود وجود

دارد؟

- اعمّ از اینکه معارض داشته باشد یا نه، دو احتمال در آن وجود دارد:

1 - احتمال دارد که امام علیه السّلام از ظاهر کلام خود، همان ظاهر را اراده کرده باشد.

فی المثل: عامّه، متعۀ نساء را حرام می دانند، چرا که عمر گفت: متعتان محلّلتان فی عهد رسول اللّه و انا محرّمهما....

- امام علیه السّلام در مقام تقیّه فرموده است: متعه النّساء محرّمه، و همین ظاهر را اراده کرده است، یعنی که چیزی در تقدیر نمی باشد.