متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 261

* مرحلۀ اوّل: زمان حضرات ائمّه علیهم السّلام و مقداری پس از آن است که در این زمان سنّی ها بطور پراکنده عمل می کرده اند یعنی که هرکدام در هر شهری بر طبق فتوای فقیه آن شهر عمل می نموده اند، فی المثل:

1 - سنّی های اهل کوفه به فتوای ابو حنیفه، سفیان ثوری و یک فقیهی که نامش برده نشده.

2 - اهل مکّه به فتاوای ابن ابی جریح عمل می کرده اند.

3 - اهل مدینه از فتاوای مالک بن انس استفاده می کرده اند.

4 - اهالی بصره، به فتاوای عمّال و سواده عمل می نموده اند.

5 - اهل شام به فتاوای اوزاعی و ولید عمل می کرده اند.

6 - اهل مصر به فتاوای لیث بن سعید، عمل می نموده اند.

7 - اهل خراسان از فتاوای عبد اللّه بن مبارک زهر متابعت می کرده اند.

- البته، فقهای دیگری از جمله سعید بن مسیّب، عکرمه، ربیعه الرّأی، محمد بن شهاب زهری و....

* مرحلۀ دوّم: طبق نقلی از سنۀ 365 است که سنّی ها مقداری از پراکندگی خود جلوگیری و مذاهب مختلف و پراکنده را در چهار مذهب معروف یعنی شافعی، حنفی مالکی و حنبلی خلاصه نمودند.

- حال وقتی که با تاریخ فتوای فقهاء هر عصر و در مذهب مربوط به خودش آشنا شدیم، به راحتی می توانیم تشخیص دهیم که در تاریخ صدور این حدیث کدام فتوی اشهر بوده است.

*مراد از و قد یستفادّ ذلک من الامارات الخاصّه... الخ چیست؟

- اشاره به دوّمین نمونه است و لذا می فرماید: گاهی از راه قرائن خاصه ای که مخصوص به مورد خاصّی است می توان مطلب موردنظر را فهمید، فی المثل:

- از امام صادق علیه السّلام نقل شده است که وقتی در رابطۀ با برخی از مسائل وصیّت فتوای ابن ابی لیلی را نزد ایشان نقل کردند، حضرت علیه السّلام فرمودند: فلا استطیع ردّه.

*مراد از و قد یستفاد من ملاحظه اخبارهم المرویّه فی کتبهم... چیست؟

اشاره به سوّمین نمونه است و آن اینکه از راه ملاحظۀ اخبار عامّه که در کتابهایشان نقل شده است، می توان به مطلب موردنظر پی برد، فی المثل:

- اگر یکی با روایات مشهورۀ عامّه موافق است و دیگری با روایات شاذّۀ آنها اوّلی برای حمل بر تقیّه اولویّت دارد و احتمال تقیّه در آن اقوی است. و...

الحاصل: راههائی برای ترجیح احدهما بر دیگری، برای مجتهد وجود دارد، لکن یک ضابطه و معیار کلی در اختیار او نیست و لذا تشخیص مسأله مقداری دشوار است و لذا:

اگر به مزیّتی ولو ظنّی دست پیدا کند، فهو المطلوب و الا به سراغ دیگر مرجّحات و یا تخییر می رود.