متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 33

در هر خطابی که فراهم نباشد کلام مجمل می شود و لذا:

- اگر دارای قدر متیقنی باشد، به حکم عقل بدان حمل می شود و در مازاد مشکوک، اصل برائت جاری می شود و الاّ بکلّی دست ما از اطلاق کوتاه شده و باید به اصول عملیّه رجوع نمود.

حال: بر طبق این مبنا استعمال مطلق در مقیّد حقیقت است نه مجاز، چه وقتی که می گوئیم: اعتق رقبه و چه آنجا که می گوئیم اعتق رقبه مؤمنه.

- درهرحال: کلمۀ رقبه در معنای خودش یعنی ذات ثبت له الرّقیّه استعمال شده است، منتهی به هنگام تقیید آن خصوصیّت زائده یعنی قید ایمان مثلا از کلمۀ مؤمنه استفاده می شود و نه از کلمۀ رقبه.

- این را تعدّد دالّ و مدلول گویند یعنی که دو دال و لفظ داریم و دو مدلول و معنا که هر لفظی بر یکی از آن دو معنا دلالت دارد و هیچکدام در خلاف موضوع له خود استعمال نشده است.

* و امّا مشهور متقدّمین تا زمان سلطان العلماء رحمه اللّه برحسب ظاهر تعبیراتشان معتقد بودند که اسماء اجناس و... برای ماهیّت مطلقه به قید اطلاق و ارسال وضع شده اند یعنی که قید مطلق بودن و قابل صدق بر کثیرین بودن در معنای حقیقی آنها اخذ شده است، فی المثل:

- واضع، کلمۀ انسان را وضع کرده است برای حیوان ناطق، و اطلاق نیز مثل عمومیّت از راه وضع دانسته می شود، نه از خارج و به توسط مقدّمات حکمت، حال:

- برطبق این مبنا، استعمال مطلق در مقیّد مجاز خواهد بود چرا که قید اطلاقیّت و شیوع از آن گرفته شده است، و لذا لفظ در تمام معنای خود استعمال نشده است. پس مجاز است.

*دوّمین نکته و یا بحث مقدّماتی مورد نیاز در اینجا چیست؟

اینستکه: برمبنای مشهور متأخرین دلیل عام یک دلیل تنجیزی است و فی حدّ نفسه مقتضی دارد که همان وضع واضع باشد.

- امّا دلیل مطلق یک دلیل تعلیقی است، یعنی که معلق است بر اینکه مقدّمات حکمت فراهم باشد و از جمله مقدّمات حکمت هم، همان نبودن قرینه و یا ما یصلح للقرینیّه است.

- بلاشک دلیل تنجیزی مقدّم بر دلیل تعلیقی است.

*سوّمین نکته و یا بحث مقدّماتی مورد نیاز در اینجا چیست؟

- اینستکه: به عقیدۀ مشهور استعمال عام در ما عند الخاص مجازی است و لکن به نظر جماعتی از متأخرین، محل مورد بحث ما در اینجا همچون استعمال مطلق، یک استعمال حقیقی است و از باب تعدّد دالّ و مدلول است.

*با توجه به نکات مقدّماتی فوق پاسخ به سؤال صدر مطلب چیست؟

1 - بر مبنای سلطان العلماء و مشهور متأخرین در تعارض عام با مطلق که اطلاق را از راه مقدّمات