متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 48

عالم و لا تکرم الشاعر).

* و یا به ملاحظه مقام (یعنی بالعرض) است (مثل: اکرم العلماء لعلمهم، که عام معلّل است، و لا تکرم الفسّاق که عام غیر معلل است و مراد از آن فسّاق غیر عالم است). چرا؟

- زیرا: عامّی (مثل اکرم العلماء بعلمهم) که سیاقش برای بیان ضابط (یعنی علّت) است، قوی تر از عام غیرمعلل است، و نحو عام ضابطه دار عام برای امتنان است.

2 - و گاهی به سبب قرب و نزدیکی فهم عرفی یکی از دو تخصیص و بعد و دوری آن دیگری از فهم عرف، چنانکه گفته می شود: عامّی (مثل یجوز اکل کل رمّان) که به لحاظ افراد اقلّ است، مقدّم است بر عامّی (مثل: لا تأکل کلّ حامض) که به لحاظ افراد اکثر است، و لذا:

- عرف عموم عام (یجوز اکل کلّ رمّان) را بر عموم نهی از اکل (یعنی لا تأکل) کلّ حامض (که بیش از بیست فرد دارد) مقدّم می دارند (و این دوّمی را تخصیص می زنند). چرا؟

- زیرا (یجوز کل کلّ رمّان) به لحاظ افراد اقل است (یعنی دو فرد شیرین و ترش بیشتر ندارد).

- پس: یجوز اکل رمّان، (در جواز خوردن انار ترش) شبیه تر به نصّ است.

چنانکه اگر تخصیص در یکی از دو عام، مستلزم تخصیص اکثر و یا کثیر باشد باز هم اوّلی اولای به تقدیم است از دوّمی، بخلاف آن دیگری (که اگر آن را تخصیص بزنیم مستلزم تخصیص قلیل یا اقلّ است).

***

تشریح المسائل

*مراد از و منها: ظهور اللفظ فی المعنی الحقیقی مع ظهوره مع القرینه فی المعنی المجازیّ؛... الخ

چیست؟

- بحث در رابطۀ با مسألۀ ششم از مسائل مرجّحات نوعیّۀ اظهر بر ظاهر است و آن عبارتست از:

دوران امر میان حقیقت و مجاز، فی المثل:

* یک خطاب داریم که ظهور در معنای حقیقی دارد مثل جئنی باسد که ظاهرش حیوان مفترس است.

* خطاب دیگری داریم که ظهور در معنای مجازی دارد مثل جئنی باسد رام.

- این دو خطاب متعارض اند یعنی ظاهر خطاب اوّلی اینستکه: مطلوب مولی آوردن یک حیوان مفترس است و ظاهر خطاب دوّم اینستکه: مطلوب او اتیان رجل شجاع است، حال سؤال اینستکه: کدام یک از این دو مقدّم است؟

- مشهور بطور سربسته گفته اند اذا دار الامر بین الحقیقه و المجاز، حقیقت مقدّم است و راجح.