متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 68

مقدّمات حکمت است. فی المثل:

- مولا گفته: اکرم عالما، معنای عالما در توسعه است، یعنی هریک از علما چه عادل، چه فاسق واجب الاکرام اند.

- امّا این دلالت بر این شمول و توسعه بواسطه وضع نیست، بلکه بواسطۀ مقدّمات حکمت است.

*مراد از مقدّمات حکمت هم اینستکه متکلّم:

* حکیم باشد، یعنی که از روی عقل و حکمت حرف بزند و نه از روی زور.

* در مقام بیان باشد، یعنی که از روی مزاح و یا براساس هزل و بیهودگی سخن نگوید.

* اینکه: قدر متیقّن در مقام تخاطب هم در بین نباشد.

*مراد از اینکه قدر متیقّن در مقام تخاطب در بین نباشد چیست؟

اینستکه: چون گویندۀ اکرم العلماء مثلا فرد حکیمی است و نه زورگو و در مقام بیان است و نه هزل و شوخی، مطلب قدر متیقّن ندارد، بدین معنا که ما نمی توانیم بگوئیم، قدر متیقّن علماء، آن علمائی است که فاسق نباشند، چرا که عالم یعنی کسی که می داند ولو فاسق هم باشد.

2 - اینکه اگر عام را تخصیص بزنیم معنایش مجازی می شود، و حال آنکه تقیید مطلق معنای آن را مجازی نمی کند، چونکه موضوع له مطلق، طبیعت لا بشرط است، لا بشرط هم با صدها شرط قابل اجتماع است.

- یعنی اگر عالما را مقیّد کرده بگوئیم: مراد از اکرم عالما، عالم غیرفاسق است، معنایش مجازی نمی شود، بلکه به حقیقت خودش باقی می ماند و لذا مطلق را تقیید زده و حقیقت عام را تحفظ می کنیم.

- این فرق دوّم بر اساس مذهب سلطان العلماء است و الاّ مشهور می گوید:

- موضوع له مطلق، طبیعت و یا ماهیّت به شرط شیء است، یعنی ماهیّت به شرط خلوّ از قیود، و لذا اگر یک قید به مطلق بزنی، ماهیّت او به هم خورده، می شود مجاز.

3 - دلالت مطلق بر عموم و شمول تعلیقی است و حال آنکه دلالت عام بر عموم و شمول تنجیزی است. یعنی:

- اکرم عالما، به عنوان یک مطلق دلالت بر شمول و توسعه دارد، لکن تا وقتی که برای آن بیان نیاید، بلکه ما باشیم و مثلا عالما.

- امّا اگر لا تکرم الفسّاق در کنار آن قرار بگیرد، احتمال دارد که بیان برای عالما باشد.

- همین احتمال، موضوع مطلق را که عموم و شمول باشد از بین می برد، چرا که دلالت آن بر شمول اگری بود و به شرط عدم البیان است. و لذا:

- وقتی لا تکرم الفسّاق در کنار عالما قرار می گیرد، موضوعش که عدم البیان باشد از بین رفته،