متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 81

معالجۀ) یکی از آن دو با دلیل سوّم مختلف و متفاوت می شود (و لذا می مانیم که معالجه را براساس نسبت اوّلیّه انجام دهیم یا براساس نسبت حادثه یعنی ثانویّه؟). فی المثل:

- گاهی نسبت (اوّلیّه) بین دو دلیل (مثل: اکرم العلماء و یستحبّ اکرام العدول) عموم و خصوص من وجه می باشد، و لکن پس از ملاحظۀ دلیل اوّل با دلیل سوّم (یعنی لا تکرم فساق النّحاه و کنار زدن فسّاق از علماء) نسبتش با حدیث دوّم منقلب می شود به عموم و خصوص مطلق و یا بالعکس عموم و خصوص مطلق تبدیل می شود به من وجه و یا به تباین.

- و گاهی در بعضی از مقامات این توهم پیش می آید (که کدامیک از دو نسبت اوّلیّه و ثانویّه را باید ملاک قرار داد؟) و لذا در توضیح بیشتر مطلب می گوئیم:

- اگر نسبت بین متعارضات مذکور، یک نسبت باشد (یعنی همه اش عموم و خصوص مطلق و یا عموم و خصوص من وجه و یا متباینات باشد، حکمش، همان حکم متعارضین است.

- بنابراین اگر نسبت (بین سه دلیل) عموم و خصوص من وجه باشد، رجوع به مرجّحات واجب است مثل این سخن مولی که: اکرام علماء واجب است، و اکرام فساق حرام است و اکرام شعراء مستحبّ است، که هر سه دلیل در مادّۀ اجتماع یعنی عالم فاسق شاعر تعارض می کنند (که آیا اکرامش واجب است، حرام است یا مستحب؟)

- و اگر نسبت (بین سه دلیل) عام و خاص مطلق باشد (یعنی یک عام مطلق و دو خاص مطلق باشد، در صورتی که بخواهیم این عام مطلق را بوسیلۀ آن دوتا خاص) دو صورت دارد:

1 - اگر از تخصیص این عام بوسیلۀ آن دوتا خاص محذوری پیش نمی آید، عام بوسیلۀ آن دوتا خاص، تخصیص زده می شود مثل مثالی که خواهد آمد.

2 - و اگر از چنین تخصیصی محذوری لازم می آید، مثل این سخن مولی که می گوید:

1 - اکرام علماء واجب است. 2 - اکرام علمای فساق حرام است. 3 - اکرام علمای عادل مکروه است، که از تخصیص عام یعنی (یجب اکرام العلماء بوسیلۀ آن دو خاص لازم می آید که عام بدون مورد باقی بماند.

- پس: حکم آن مثل متباینین است، زیرا که مجموع دوتا خاص (یعنی لا یجب اکرام العلماء) مباین با آن عام (یعنی یجب اکرام العلماء) هستند.

***

تشریح المسائل

*مراد از و هو أنّ ما ذکرنا من حکم التّعارض... الخ چیست؟

- اینستکه: بحث تاکنون پیرامون معالجه و اصلاح متعارضین بود که دو دلیل با یکدیگر تعارض