متن،ترجمه و شرح کامل رسائل شیخ انصاری به روش پرسش و پاسخ جلد 15 صفحه 98

- همانطور که مجموع وصف و موصوف را یک جمله حساب کرده و یکجا معنا کرده و می گویند: عام موصوف به یک وصف ظهور در عموم بدون وصف ندارد بلکه ظهور در افراد موصوف به آن وصف دارد، هکذا در استثناء نیز عرف و اهل محاوره می گویند: مجموع کلام یعنی مستثنی منه و ادات استثناء و مستثنی، ظهور در تمام الباقی دارند.

- فی المثل: معنای اکرم العلماء الاّ زیدا اینستکه: غیر از زید تمام علماء و دانشمندان واجب الاکرام اند.

*پس مراد از و لذا یفید الحصر... الخ چیست؟

- شاهدی بر مدّعای فوق است و آن اینستکه: اگر استثناء از مخصصات متّصله نبود هر آینه استثناء از کلام منفی، مفید حصر نمی بود، فی المثل:

- گفته: اکرم العلماء، پس از آن فرموده: استثنی زیدا، امّا این دلالت ندارد بر اینکه منحصرا زید از این عموم خارج شده است و غیر زید کسی خارج نشده و بقیه همه واجب الاکرام هستند. چرا؟

- چونکه ممکن است فرد دیگر هم خارج شده باشد چونکه اثبات شیء نفی ماعدا نمی کند و حال آنکه از استثناء از کلام منفی، مثل: لا تکرم العلماء الاّ زیدا.

هر عاقلی حصر می فهمد، یعنی آن که منحصرا اکرامش حرام نیست، زید است.

*پس غرض از فاذا قال:... الخ چیست؟

اینستکه: متفرّع بر این مطالب که استثناء نیز از مخصّصات متّصله است و باعث می شود که از همان اوّل ظهور عام در عموم مستقر نشده و در باقیماندۀ بعد الاستثناء ظهور پیدا کند: اگر مولی:

* در یک کلام، متصلا بفرماید که: لا تکرم العلماء الاّ العدول.

* و در کلام دیگری منفصلا بفرماید که: اکرم النّحویین.

- نسبت بین این دو خطاب عموم و خصوص من وجه خواهد بود که:

- مادّۀ افتراق دلیل اوّل، غیرعادل غیرنحوی و یا فاسقین از نحویین است که اکرامشان حرام است.

- و مادّۀ افتراق دلیل دوّم، عادل نحوی است که لا تکرم کاری ندارد، چونکه وجوب اکرام از فاسقین را بالمطابقه نفی می کند.

- و امّا مادّۀ اجتماع دو خطاب، غیرعادل نحوی می باشد که:

- لا تکرم می گوید: اکرامش حرام است و اکرم می گوید: اکرامش واجب است.

در اینجا: ظاهر خطاب دوّم با ظاهر خطاب اوّل مخالف بوده و باهم تنافی و تعارض دارند و غیرقابل جمع می باشند، و حال آنکه اگر استثناء از مخصّصات منفصله بود، هر دو دلیل نسبت به لا تکرم العلماء اخصّ بوده و با هرکدام آن را تخصیص می زدیم.

نکته: این مطالبی که در رابطۀ با استثناء بیان شد و ما آن را از قبیل مخصّص متّصل بحساب آوردیم