بررسی گسترده ی فقهی: معونه الظالمین، الولایه من قِبَل الجائر و جوائز السلطان صفحه 340

می شود؛ زیرا قاعده ی لاضرر حاکم بر ادلّه ی اولیه است.(1)

نقد استدلال سید خویی … قدس سره …

همان طور که بارها بیان کرده ایم، قاعده ی لاضرر امتنانی است و در جایی جاری می شود که جریان آن خلاف امتنان بر دیگری نباشد.

در ما نحن فیه جریان قاعده ی لاضرر هرچند امتنان بر ذوالید است، امّا خلاف امتنان بر مالک است، بنابراین قاعده ی لاضرر جاری نمی باشد و همان قاعده ی

1- مصباح الفقاهه، ج 1، ص517: إذا احتاج الفحص عن المالک الی بذل أجره فهل هی علی من وضع یده علی مجهول المالک، أو علی المالک؟ ... و تحقیق المسأله أن الاستیلاء علی مجهول المالک قد یستند إلی أسباب غیر شرعیه: بأن یأخذ أحد أموال الناس بغیر سبب شرعی، کالغصب و السرقه و الخیانه و نحوها ثم یندم، و لکن لا یقدر علی إیصاله إلی ملاکه. و قد یستند الی وجه شرعی، کأخذ المال من السارق، أو الجائر، أو الصبی الذی لا یعرف له ولی، و کأخذ المال المشرف علی التلف، و کاللقطه و نحوها فإن أخذ المال فی جمیع هذه الموارد لحفظه لمالکه و إیصاله إلیه جائز من جهه الحسبه. أما الصوره الاولی فلا شبهه فی أن مؤنه الفحص علی الغاصب، لوجوب رد المغصوب الی مالکه و إن توقف ذلک علی بذل الأجره. و دعوی أن إیجاب أجره الفحص علی ذی الید ضرر علیه، و هو منفی فی الشریعه دعوی جزافیه، لأن حدیث نفی الضرر إنما ورد فی مقام الامتنان، و من الضروری أن کون مؤنه الفحص علی المالک علی خلاف الامتنان فلا یکون مشمولا للحدیث. و حیث إن الغاصب وضع یده علی مال الغیر بسوء اختیاره علی سبیل الظلم و العدوان فان الشارع یلزمه رغما لأنفه برد المغصوب الی مالکه حتی مع الاحتیاج الی بذل الأجره. و قد ورد فی بعض الروایات أنه لو غصب أحد حجرا و وضعه فی أساس البناء فإنه یجب علیه رده الی مالکه و إن توقف ذلک علی هدم البناء و تضرر الغاصب و من هنا اشتهر أن الغاصب یؤخذ بأشق الأحوال. و أما الصوره الثانیه- و هی أن یستند الاستیلاء علی مجهول المالک الی سبب شرعی- فالظاهر أن مؤنه الفحص علی المالک، بمعنی أن الواحد یصرفها من کیسه عن المالک، فإذا وجده أخذها منه، و إلا فمن المال الذی فی یده. و الوجه فیه أن یده ید أمانه و إحسان و (ما عَلَی الْمُحْسِنِینَ مِنْ سَبِیلٍ). علی أن کون اجره الفحص علی الواجد ضرر علیه، و هو منفی و لا یقاس ذلک بالصوره الأولی، فإن الید فیها کانت ید عدوان، لا ید أمانه و إحسان کما عرفت.