بررسی گسترده ی فقهی: معونه الظالمین، الولایه من قِبَل الجائر و جوائز السلطان صفحه 404

وقتی روایات محمد بن اسماعیل را با روایات مشابهی که از طریق صحیح به دست ما رسیده مقایسه می کنیم، می بینیم دارای اتقان و ضبط است و این نشانگر آن است که محمد بن اسماعیل انسان ثقه و ضابطی است؛ زیرا یکی از راه های به دست آوردن وثاقت افراد آن است که وقتی مدتی با کسی حشر و نشر داریم، ببینیم چقدر مواظب کلامش است، قضایایی که نقل می کند با قضایایی که از دیگران شنیده ایم یا دیده ایم مقایسه کنیم، ببینیم چقدر مواظب است تا کم و زیاد نشود. در مورد گذشتگان هم می توانیم از این طریق و مقایسه ی روایات فرد مورد نظر با روایات ثقات، پی به وثاقتش ببریم.

نقد

گرچه دو وجهی که مرحوم امام … قدس سره … فرمودند خصوصاً وجه اتقان روایات محمد بن اسماعیل وجه وجیهی است، ولی هنوز برای ما به حدّی نیست که اطمینان آور باشد تا بتوانیم به روایات ایشان اعتماد کنیم. بله برای مرحوم امام این اطمینان حاصل شده، لذا روایات محمد بن اسماعیل برای ایشان حجّت است.

در مورد اکثار روایت هم این نکته را متذکر شوم که اکثار روایت خصوصاً در این جا که کلینی غالباً روایات ایشان را با شاخه ی دیگری ذکر می کند، خیلی نمی تواند بیانگر اعتماد کلینی به ایشان باشد؛ چراکه این شبهه وجود دارد که اگر جناب کلینی به محمد بن اسماعیل اعتماد داشت، چرا غالباً روایات ایشان را از