بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 102

1- البته از دیدگاه عدلیّه و عقل گرایان، انکار حسن و قبح ذاتی، مستلزم انکار عدالت الهی است، نه این که اشاعره معتقد به عدم عدالت الهی باشند و یا این که العیاذ باللّه خدا را ظالم بدانند.

معانی حسن و قبح: حسن و قبح به سه معنی استعمال شده است:

1 - حسن به معنی «کمال» و قبح به معنی «نقص» است حسن و قبح بدین معنی صفت

برای افعال اختیاری و نیز صفت برای متعلقات افعال واقع می شود. مثلاً گفته می شود: «العلمُ حسنٌ» یا «التعلیم حسنٌ» یا گفته می شود: «الجهل قبیحٌ» یا «اهمالُ التعلیم قبیح».

مراد از حسن علم و تعلّم و قبح جهل و اهمال تعلّم، آن است که علم و تعلم مایه کمال نفس و جهل و اهمال تعلم، موجب نقصان و عقب ماندگی است.

حسن و قبح بسیاری از اخلاقیات انسان به اعتبار همین معنی است، مثلاً صفاتی مانند شجاعت و کرم و حلم و عدالت به اعتبار این که موجب کمال نفس اند، دارای حسن می باشند و صفاتی مانند جبن و بخل و ظلم به اعتبار این که موجب نقصان نفس اند، قبیح می باشند.

اشاعره حسن و قبح به معنای اوّل را (کمال و نقص) قبول داشته و در آن نزاعی ندارند.

2 - حسن به معنی «ملائمت بانفس» و قبح به معنی «منافرت نفس» است. یعنی شی ء حَسن آن است که ملائم با نفس باشد و نفس از آن لذت ببرد و شی ء قبیح آن است که منافر با نفس باشد و نفس از آن متنفر و متألّم شود. مثلاً می گوییم این صوت و یا این

منظره زیبا و دارای حُسن است، چون ملائم با نفس است. یا می گوییم این منظره، یا این

صوت کریه و قبیح است، چون با نفس منافرت دارد.

3 - حسن به معنی «مدح» و قبح به معنی «ذمّ» است.

وقتی گفته می شود این فعل حَسَن است، یعنی فاعل آن از نظر عقلا مستحقّ مدح و ثواب است و قبیح فعلی است که فاعل آن از نظر عقلا مستحق مذمت و عقاب است، در نتیجه فعل و عمل انسان به اعتبار مدح و ذمّ عقلا و به تبع حکم عقلا واجد حسن و قبح می شود. یعنی وجوب و ترک آن فعل و حسن و قبح آن به اعتبار حکم عقلا است. همین معنی سوم محلّ نزاع اشاعره و عدلیّه است. نزاع در این است که آیا عقل حسن و قبح افعال را درک می کند، یا نه.

اشاعره می گویند: عقل نمی تواند حسن و قبح افعال را درک کند، ولی عدلیّه می گویند