بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 103

عقل توان آن را دارد که حسن فعل و در نتیجه مدح و ثواب فاعل آن را درک کند. همچنین عقل می تواند قبح فعل و در نتیجه استحقاق مذمت و عقاب فاعل آن را درک کند.

4 - معنای حسن و قبح ذاتی

حسن و قبح به معنای سوم (مدح و ذم) به سه قسم تقسیم می شود. به عبارت دیگر، افعال اختیاری انسان از نظر دارا بودن حسن و قبح بر سه قسم است:

1 - افعالی که خود علّت حسن و قبح اند. حسن و قبح این افعال را حسن و قبح ذاتی می نامند. مانند «عدل» و «ظلم ». تا وقتی که عنوان «عدل» یا «ظلم» محفوظ باشد، حسن و قبح موجود است و فاعل عدل ممدوح و نزد عقلا نیکوکار به حساب می آید و فاعل ظلم مذموم و در نزد عقلا گنهکار است.

2 - افعالی که خود مقتضی حسن و قبح می باشند. حسن و قبح این افعال را حسن و قبح عرضی می نامند. مانند تعظیم و یا تحقیر دوست. تعظیم دوست لوخُلّی و نفسَه، اقتضای حسن دارد، یعنی عملی حَسَن است و فاعل آن ممدوح می باشد و تحقیر دوست لوخلّی و طبعه مقتضی قبح است و فاعل آن مذموم خواهد بود. امّا اگر عنوان دیگری بر تعظیم دوست عارض شود، ممکن است حسن خود را از دست بدهد و قبیح شود. مثلاً اگر تعظیم دوست باعث ظلم یا اهانت به شخص ثالثی شود، قبیح و مذموم خواهد بود، به خلاف عدل که همیشه دارای حسن است و با صدق عنوان عدل، محال است که دارای قبح شود و همچنین عنوان «ظلم» محال است که با صدق این عنوان دارای حسن گردد.

3 - افعالی که نه علّت حسن و قبح اند و نه اقتضای حسن و قبح دارند، بلکه نسبت به حسن و قبح، لااقتضاء می باشند. مانند «ضرب» که اگر تحت عنوان تأدیب باشد، دارای حسن است و اگر تحت عنوان ظلم یا تشفّی باشد، دارای قبح خواهد بود و نیز ممکن است نه حَسَن باشد و نه قبیح. مانند ضرب موجود بی جان.

5 - ادراک حسن و قبح به وسیله عقل

در مباحث قبلی بیان شد که افعال انسان فی حد نفسها و با قطع نظر از حکم شارع،