بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 142

1- اصول الفقه الاسلامی، ص62.

2- علم اصول الفقه، ص22.

معنی عرف در لغت

واژه «عرف» در لغت ضد «نُکر» است و نکر به معنی امر منکر و زشت می باشد، پس «عرف» لغهً به معنی کار خوب و امر پسندیده است که میان مردم معمول و متداوّل شده باشد و نیز این کلمه در لغت به معنی نیکویی و جوانمردی و بخشش و دهش و همچنین به معنی مکان مرتفع آمده است.

(یقال عرف الجبل) و «عَرْف» به فتح عین، به معنی مطلق «بوی» است، خواه بوی خوش یا بوی بد باشد، ولی استعمال آن در بوی خوش بیشتر است. خداوند در قرآن کریم در مورد رفتار پیامبر صلی الله علیه و آله با مردم می فرماید:

«خُذِالْعَفُوَ َو أمُرْ بِاْلعُرْفِ وَ أَعرِضْ عَنِ الْجاهِلینَ»(1): «ای پیامبر، روش عفو و گذشت پیشه کن و مردم را به کارهای نیک امر کن و از جاهلان روی بگردان.»

در مجمع البیان ذیل آیه فوق در توضیح کلمه «عرف» آمده است:

و هُو کُلّ خَصْلَهٍ حَمیدهٍ تَعْرِفُ صوابَها العقولُ و تَطْمئِنُّ إلیها النُّفوسُ(2): «عرف، هر صفت و خصلت پسندیده ای است که عقول (بشر) درستی آن را می شناسد و نفوس مردم به آن اطمینان و آرامش می یابد.»

در روایتی از امام صادق علیه السلام این آیه جامعترین آیه در مکارم اخلاق معرفی شده و آن حضرت فرموده است:

لَیْس فِی القُرآنِ اَجْمَعُ لِمَکارِمِ الاَخْلاقِ مِنْها(3): «در قرآن درباره مکارم اخلاق از این آیه، آیه ای جامعتر نیست.»

کلمه عرف، عرفا به معنای چیزی است که مردم به آن عادت کرده و با آن مأنوس شده اند، خواه قول و کلام باشد (عرف قولی) و خواه فعل و عمل (عرف عملی).

تعریف عرف

فقها و اصولیّین برای عرف، تعریفهای مختلف و متعدّدی بیان کرده اند که اکثر آنها