بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 19

1- اصول کافی، ج1، ص56.

2- معالم الاصول، ص 22، چاپ مکتبه الاسلامیه.

صدر علم اصول فقه، منطق علم فقه است، یعنی همان طور که علم منطق برای شیوه استدلال و نتیجه گیری از قضایا به کار می رود، علم اصول فقه نیز منطق و روش استنباط

احکام است. یعنی این علم، روش صحیح استنباط احکام را از منابع فقه، به ما می آموزد.

مرحوم شهید صدر در این باره می گوید:

«و از این جهت علم اصول مشابه علم منطق است، با این تفاوت که علم فقه از کاربرد نوعی تفکر خاص، یعنی از کاربرد تفکر فقهی در استنباط احکام، بحث می کند.»(1)

قابل توجه آن که اجتهاد و استنباط احکام در دوره معصوم علیه السلام کار نسبهً آسانی بوده است و هر چه فقیه از زمان صدور نصوص دورتر می شد، کار استنباط احکام دشوارتر می گردید، مرحوم شهید صدر می گوید:

«هر اندازه که فقیه از زمان (صدور) نصّ دورتر می شود، در فهم حکم از مدارک شرعی آن، از نواحی متعددی دچار تیرگی و ابهام می گردد و در نتیجه بعد زمانی، مشکلات و رخنه های متنوعی در کاربرد استنباط پدید می آید.»(2)

تعریف علم اصول

برای علم اصول تعاریف مختلفی بیان شده است که بر اغلب آنها اشکالاتی وارد است. شاید بهترین و خلاصه ترین تعریفها این باشد:

«علم اصول عبارت است از قواعد ممهّده برای استنباط احکام شرعی»

و شهید سیّد محمّد باقر صدر نیز گفته است:

«هو العلم بالقواعد الممهده لاستنباط الحکم الشرعی»؛

«اصول فقه، علم به قواعدی است که برای استنباط حکم شرعی، تهیه و تمهید شده اند.»

گفته اند، بر تعریف فوق اشکالاتی وارد است، زیرا: