بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 21

1- بجز استصحاب که عدّه زیادی آن را از ادلّه محرزه دانسته اند.

2- کفایه الاصول، ص46، چاپ موسسه آل البیت.

3- نهایه الدّرایه، ج1، ص17.

4- اصول الفقه، ص46.

شرعی یا وظیفه عقلی ای که فقیه به هنگام مأیوس شدن از دلیل به آنها متوسّل می شود.»(1)

همان طور که از تعاریف مختلف علم اصول برمی آید، علم اصول مقدمه ای برای علم فقه است و به عبارت دیگر، غایت و هدف از علم اصول، فراهم آوردن قوه و ملکه ای است برای استنباط احکام از ادلّه آن و همان طور که قبلاً اشاره شد، به تعبیر

شهید صدر، علم اصول، منطق علم فقه است، چنان که در جای دیگر گفته است:

«و بر این اساس گاهی بر علم اصول نام «منطق علم فقه» را اطلاق می کنیم، زیرا علم اصول نسبت به علم فقه نقش ایجابی و مثبتی را ایفا می کند که مانند نقش مثبتی است که علم منطق به صورتی عامّ و کلّی نسبت به علوم بشری ایفا می کند، پس بر این اساس، علم اصول «منطق علم فقه» و به تعبیر دیگر «منطق کاربرد استنباط است»(2)

بررسی تاریخی و تحوّلات علم اصول

از نظر تاریخ پیدایش علم اصول، عده ای را عقیده بر این است که علمای اهل سنّت قبل از علمای امامیّه در زمینه علم اصول فقه کتاب نوشته اند و سبب تقدم اهل سنّت در

تألیف کتب اصولی این بود که اهل سنّت بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله منابع احکام را منحصر به قرآن و سنّت کردند و سنّت را نیز منحصر به احادیث منقول از پیامبر صلی الله علیه و آلهمی دانستند و

از طرف دیگر، تا اوایل قرن دوم هجری تدوین و کتابت حدیث در میان آنها ممنوع شده بود، به همین جهت در استنباط احکام دچار فقر منابع شدند و ناچار به تألیف کتب اصولی پرداختند تا ضوابط و قواعد کلی استنباط احکام را در آنها مشخص کنند؛ امّا امامیّه بعد از رحلت پیامبر صلی الله علیه و آله مدت سه قرن (تا سال 329 ه .) از محضر پرفیض ائمه اهل بیت علیهم السلام بهره های علمی وافری برده و احکام فقهی خود را از آنان فرا گرفتند؛ زیرا از نظر امامیّه دایره سنّت وسیعتر بوده، به طوری که قول و فعل و تقریر ائمه را مانند قول و فعل