بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 285

1- زمر 39/17-18.

2- زمر 39/55.

اتباع «احسن ما انزل» اتباع قرآن است. پس آیات مذکور و آیات مشابه آنها هیچ گونه ارتباطی به «استحسان» ندارد.

ب - استدلال به روایات: از جمله آنها استدلال به روایتی است که ابن مسعود آن را نقل کرده است و آن روایت این است: ما رآه المسلمون حسنا فهو عند اللّه حسنٌ: «آنچه را که

مسلمانان نیکو شمارند، نزد خداوند نیز نیکوست.»

استدلال به این روایت از چند جهت قابل اشکال است:

1 - جز ابن مسعود، احدی از صحابه آن را از پیامبر صلی الله علیه و آله نقل نکرده است و بعضی احتمال داده اند که این روایت کلام خود ابن مسعود است نه حدیث مروی از پیامبر صلی الله علیه و آلهو با این احتمال از صلاحیت برای دلیلیّت ساقط می شود.

همین جا ذکر این نکته لازم است که در کتب معتبر اصولی اهل سنت، روایت فوق به همین صورت مذکور آمده است، چنان که غزالی در کتاب المستصفی من علم الاصول چنین آورده است: الشبهه الثانیه قوله صلی الله علیه و آله: ما رآه المسلمون حسنا فهو عند اللّه حسنٌ(1) و نیز شاطبی در کتاب الاعتصام به عنوان دومین دلیل بر استحسان می گوید: و الثانی قوله علیه السلام: ما رآه المسلمون حسنا فهو عند اللّه حسنٌ(2)

و در سایر کتب اصولی نیز به همین صورت ذکر شده است.

امّا با تحقیقی نسبهً وسیع که این جانب در تمام صحاح سته و دیگر کتب روایی اهل سنّت به عمل آوردم، معلوم شد که اولاً این حدیث فقط در مسند امام احمد بن حنبل آمده است و ثانیا اصل متن روایت چنین است:

فما رأی المسلمون حسنا فهو عند اللّه حسن و مارأواسیّئا فهو عند اللّه سیّ ءٌ(3)

2 - اطلاق لفظ حَسَن بر «استحسان» به معنای مصطلح، اطلاقی بدون دلیل است، زیرا واژه استحسان، از معانی مستحدثه نزد متأخرین می باشد، لذا نسبت این مضمون به ابن مسعود، صحیح نیست و با صرف نظر از این اشکال، همان طور که در مورد اشکال بر آیات گفته شد، استحسان در اصطلاح، به معانی متعدّدی آمده است. پس اطلاق آن بر