بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 307

1- بحار الانوار، ج6، ص94.

2- المستصفی، ج1، ص216.

غزالی ادلّه اصلی احکام را چهار دلیل می داند و از آنها به عنوان «اصول ادلّه» یاد می کند که عبارتند از: کتاب، سنت، اجماع و عقل.(1) و بعد از تبیین این چهار دلیل اصلی، از چهار دلیل دیگر به عنوان «اصول موهومه» نام می برد که عبارتند از: شرع قبل از ما

(شرایع سالفه) قول صحابی، استحسان و استصلاح(2)

تعبیر به «اصول موهومه» شاید به این لحاظ باشد که این ادلّه مفید ظنّ به حکم شرعی می باشند و چنان که قبلاً گفتیم، قیاس و استحسان و مصالح مرسله و سدّ ذرایع همه از ادلّه ظنیّه می باشند و از منابع تبعی و درجه دوم محسوب می شوند.

به هر حال قبل از تعریف «مصالح مرسله» ابتدا باید معنی «مصلحت» و سپس معنی «ارسال مصلحت» روشن شود تا معنی ترکیب «مصالح مرسله» به دست آید.

تعریف مصلحت و اقسام آن

محقّق حلّی در کتاب معارج الاصول در تعریف مصلحت و اقسام آن گفته است:

«مصلحت عبارت است از چیزی که انسان را در مقاصدش مساعدت می کند خواه این مقاصد در امور دنیوی یا آخرتی یا هر دو باشد و حاصل و نتیجه مصلحت عبارت است از تحصیل منفعت یا دفع مضرت و چون که امور شرعی مبتنی بر مصالح می باشد واجب است که در رعایت آنها دقت نظر به عمل آید و مصالح بر سه قسم است: مصالح معتبر شرعی، مصالح الغا شده و مصالح مرسله».(3)

وی سپس برای هر یک از این سه قسم مصلحت مثالهایی ذکر می کند.

غزّالی در کتاب المستصفی در تعریف مصلحت گفته است: «مصلحت در اصل عبارت است از جلب منفعت یا دفع مضرت».(4)

وی سپس می گوید:

مقصود ما از مصلحت، جلب منفعت و دفع مضرت دنیوی نیست، بلکه