بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 312

1- المستصفی، ج1، ص217.

2- المستصفی، ج1، ص217.

3- المستصفی، ج1، ص217.

جعل حدّ سرقت برای حفظ اموال، تشریع حد زنا برای حفظ نسب.

2 - مصالح حاجتی: مصالحی است که هر چند مانند دسته اوّل ضروری نیستند، اما حفظ نظام معمول زندگی بشر متوقف بر آنهاست و رعایت آنها باعث رفاه و گشایش در امور زندگی است. مانند مصالحی که در احکام بیع و اجاره و نکاح وجود دارد. مثلاً تجویز و تشریع اجاره جهت رفع نیاز مردم است و یا مثلاً نصب ولی بر صغیره در امر نکاح به جهت رعایت مصلحت و دفاع از منافع او می باشد.

3 - مصالح تکمیلی و تحسینی: این دسته از مصالح مربوط به اعمالی می شود که با ترک آنها زندگی انسان دچار اختلال و مشقت نمی شود، ولی رعایت آنها از مکارم اخلاق و محاسن عادات محسوب می گردد، مانند فراگرفتن هر مهارت و هنری که موجب کمال است و مانند رعایت منهج و روش نیکو در آداب و معاشرت.(1)

شهید اوّل در کتاب القواعد و الفوائد نیز همین تقسیم مشهور اهل سنّت را درباره مصالح آورده است و می فرماید:

«مصالح بر سه قسم است: مصالح ضروریّه، مانند نفقه انسان بر خود، مصالح حاجیّه، مانند نفقه بر همسرش و مصالح تمامیّه، مانند نفقه نزدیکان، زیرا چنین نفقه ای باعث کمال و تمامیت اخلاق انسان می شود، قسم اوّل (از اقسام مصلحت) بر قسم دوم مقدّم است، چنان که قسم دوم بر قسم سوم مقدّم می باشد».(2)

بر این تقسیم بندی، ثمرات فقهی مهمی مترتب می شود و همان طور که در کلام شهید اوّل بدان اشاره شد، در مقام تزاحم بین این سه قسم مصالح، قسم اوّل (مصالح ضروری) بر دو قسم بعدی مقدّم است، زیرا قسم اوّل از اهم مصالح است که متضمن مقاصد خمسه، یعنی حفظ دین و عقل و جان و مال و نسل مردم است. و همچنین در مقام تزاحم، قسم دوم (مصالح حاجتی) بر قسم سوم (مصالح تکمیلی و تحسینی) مقدّم است.