- پیشگفتار 1
- اشاره 5
- مقدّمه اوّل : علم فقه و اهمّیّت آن 6
- اشاره 6
- علم فقه 8
- فقه پویا 10
- امتیاز فقه شیعه 12
- مقدّمه دوم: علم اصول و رابطه آن با فقه 18
- اشاره 18
- تعریف علم اصول 19
- بررسی تاریخی و تحوّلات علم اصول 21
- اوّلین تألیف در علم اصول 23
- مؤلفان علم اصول از امامیّه 25
- تحول و تکامل علم اصول 28
- نقش میرزای قمی (صاحب قوانین) 30
- نقش صاحب فصول 30
- نقش شیخ انصاری در تکامل مباحث اصول 31
- مقدمه سوم : اجتهاد و نقش آن در پویایی و تکامل فقه 32
- اشاره 32
- پیدایش اجتهاد 34
- اجتهاد در دوره امامان علیهم السلام 39
- تحوّلات واژه اجتهاد 41
- اشاره 52
- تعریف حکم 53
- اشکال بر تعریف غزّالی 55
- اشاره 56
- حکم تکلیفی و حکم وضعی 56
- حکم تکلیفی 56
- حکم وضعی 57
- حکم واقعی 59
- اشاره 59
- تقسیم دیگری برای احکام 59
- حکم ظاهری 60
- بررسی منابع احکام 60
- اشاره 60
- منابع اصلی 61
- منابع تبعی 61
- مبانی فتوا و مصادر حکم از نظر مذاهب مختلف فقهی 62
- اشاره 64
- اشاره 64
- 1 - قرآن 64
- محتوای کلّی قرآن 65
- حجّیّت ظواهر قرآن 66
- محکمات و متشابهات 67
- بواطن قرآن 68
- آیا استنباط احکام از قرآن تفسیر به رأی است؟ 70
- 2 - سنّت 72
- سنّت در لغت 72
- اشاره 72
- سنّت در اصطلاح فقها و متکلّمین 73
- سنّت در اصطلاح اصولیّین 74
- دلیل حجّیّت سنّت از قرآن 76
- سنّت صحابه 78
- نقد و بررسی احادیث فوق 78
- دلیل حجّیّت 80
- سنّت اهل بیت علیهم السلام 80
- 1 - آیه تطهیر 80
- 2 - حدیث ثقلین 82
- 3 - اجماع 84
- تعریف اجماع 84
- اشاره 84
- اجماع در اصطلاح علمای اصول 85
- ادلّه حجّیّت اجماع 89
- اشاره 92
- نتیجه بحث 92
- 4 - عقل 92
- دلیل عقلی از نظر امامیه 93
- مسأله ضد 97
- مقدمه واجب 97
- اصل اباحه در منافع و اصل حرمت در مضار 97
- 1 - اقسام دلیل عقلی 99
- مباحث مقدّماتی دلیل عقلی 99
- اشاره 99
- 2 - حسن و قبح عقلی 100
- 3 - معنای حسن و قبح و تصویر نزاع در آن 101
- 4 - معنای حسن و قبح ذاتی 103
- 5 - ادراک حسن و قبح به وسیله عقل 103
- 6 - ملازمه عقلیّه بین حکم عقل و حکم شرع 104
- تعریف دلیل عقلی 105
- وجه حجّیّت عقل 108
- تذکر دو نکته 109
- اشاره 111
- اشاره 113
- مباحث اصولی سیره 113
- تعریف سیره 114
- فرق ارتکاز متشرّعه و سیره متشرّعه 116
- ارتباط سیره با سنّت 116
- فرق حکم عقل و بنای عقلا و دلیل عقلی 117
- تفاوت سیره عقلا با سیره متشرعه 119
- 1 - حجّیّت سیره عقلائیّه 120
- اشاره 120
- حجّیّت سیره 120
- تذکّر 120
- 2 - حجّیّت سیره متشرّعه 125
- تأثیر عادات در پیدایش برخی سیره ها 132
- دامنه و محدوده دلالت سیره 138
- عرف و رابطه آن با سیره 141
- تعریف عرف 142
- معنی عرف در لغت 142
- عرف و عادت 144
- فرق بین عرف و اجماع 144
- تقسیمات عرف 145
- موارد کاربرد عرف 147
- اهمّیّت عرف 150
- اعتبار عرف در مذاهب مختلف 152
- آیا عرف دلیل مستقلّ است ؟ 157
- تطبیق احکام با عرف 159
- اشاره 162
- نقش سیره در احکام فقهی 162
- 1 - وضو واجب غیری است، نه واجب نفسی 163
- 2 - پاک شدن حیوانات مردار خوار با زوال عین 166
- 3 - استدلال به سیره در مورد دادن قرآن به دست کودکان بدون وضو برای تعلیم 168
- 5 - مسأله حلق لحیه (ریش تراشی) 177
- 6 - استدلال به سیره در این که غسل و تکفین و تدفین و نماز بر میت واجب کفایی است. 190
- 7 - استدلال به سیره بر اشتراط سلطان عادل در وجوب نماز جمعه 195
- 8 - سیره قطعی بر جواز اعانت به ظالمین در امور مباح 205
- 9 - استدلال به سیره در معاطات 212
- 10 - جریان معاطات در قرض و استدلال به سیره 220
- 11 - جریان معاطات در مساقات و استدلال به سیره 225
- 12 - استدلال به سیره در بیع فضولی 228
- 13 - استدلال به سیره در جواز بیع مذوق و مشموم (چشیدنی و بوییدنی) و در جواز بیع، نسبت به آنچه آزمایش آن منجر به افساد آن می شود 232
- 14 - استدلال به سیره در بعضی از مسائل صلح مربوط به تزاحم حقوق و منازعات در املاک 237
- 15 - استدلال به سیره در بعضی از مسائل ودیعه 241
- 16 - استدلال به سیره درباره جریان معاطات در عاریه 242
- 17 - ادعای سیره مستمرّه بر مشروعیت عاریه منحه 243
- 19 - سیره بر عدم لزوم تعیین وقت سیر در اجاره حیوان برای سفر 244
- 18 - استدلال به سیره در مورد عدم تعیین و قطعیّت اجرت اجیر 244
- 20 - سیره بر جواز زدن حیوان در حدّ معتاد و معمول 245
- 21 - سیره بر جواز وقف اشیاء منقول 246
- 22 - استدلال به سیره در استفاده واقف از موقوفه در وقف عام 247
- 23 - استدلال به سیره در حبس مال 248
- 24 - ادّعای سیره قطعیّه در مورد جریان معاطات در هبه 249
- 25 - سیره بر جواز اکل نثار عروسی 250
- 26 - تمسک به سیره در استمتاع 251
- 27 - سیره بر جواز لمس محارم 251
- 29 - سیره بر استعمال پوست سباع 252
- 30 - سیره بر جواز استفاده از حقوق ارتفاقی راهها 253
- 31 - سیره بر این که معادن متعلّق به همه مردم است 254
- 32 - سیره بر تملک آب با اسباب مملّکه مانند حیازت 255
- 33 - سیره بر تبعیّت اولاد مسلمین از پدران خود از نظر اسلام 255
- 34 - سیره بر ثبوت ولایت قاضی از راه شیاع 256
- 35 - سیره بر حجّیّت کتابت در بعضی موارد 257
- 36 - سیره بر تملّک یا اباحه مال مُعرَضٌ عنه 258
- 37 - سیره درباره شناخت امور قلبی مانند ایمان و عدالت شاهد، از روی آثار آنها 260
- اشاره 262
- اشاره 263
- تعریف قیاس 265
- اقسام قیاس 267
- ارکان قیاس 267
- نتیجه بحث 274
- استحسان 275
- اشاره 275
- تعریف استحسان 276
- نقد و بررسی تعاریف استحسان 279
- اقسام استحسان و امثله آن 280
- ادلّه حجّیّت استحسان 283
- اعتبار استحسان از نظر دانشمندان 287
- استحسان از دیدگاه ظاهریه 291
- استحسان از دیدگاه شیعه 292
- اشکالات حاصل از کاربرد استحسان 292
- خلاصه و نتیجه بحث 294
- الف - تبعیّت احکام از مصالح و مفاسد 296
- مصالح مرسله 296
- اشاره 296
- اشاره 296
- مصالح و مفاسد احکام در احادیث 302
- ب - تغییر حکم بر اساس تغییر مصلحت 304
- مصالح مرسله 306
- تعریف مصلحت و اقسام آن 307
- تعریف ارسال 308
- تعریف مصالح مرسله 309
- انواع مصالح و مفاسد 311
- اقسام مصلحت 313
- شرایط عمل به مصالح مرسله 315
- پیشینه تاریخی عمل به مصالح مرسله 317
- اختلاف فقها در حجّیّت مصالح مرسله 322
- فرق بین مصالح مرسله و استحسان 325
- اشکالات حاصل از کاربرد مصالح مرسله 326
- جایگاه مصلحت در فقه شیعه 328
- ولایت فقیه و مصلحت 335
- اهمّیّت مصلحت در اسلام و مهمترین مصلحت 335
- اشاره 338
- حکم حکومتی 338
- تفاوت احکام حکومتی با احکام اوّلی 339
- مرجع تشخیص مصلحت 340
- ضوابط تشخیص مصالح 341
- دایره نفوذ حکم حکومتی 343
- اشاره 346
- چند نمونه از احکام حکومتی 346
- الف - نمونه احکام حکومتی در کلام معصومین علیهم السلام 346
- ب - نمونه احکام حکومتی در کلام فقها 348
- اشاره 355
- سدّ ذرایع 355
- تعریف ذریعه 356
- اقسام ذرایع و حکم آنها 357
- 1 - دیدگاه اوّل 359
- حکم ذرایع 359
- اشاره 359
- 2 - دیدگاه دوم 363
- نمونه ای از عمل به سدّ ذرایع در میان صحابه 364
- ادلّه حجّیّت سدّ ذرایع 366
- خاتمه 368
- آیات قرآنی 377
1- المدخل الفقهی العامّ، ج1، ص94 مصطفی احمد الزرقاه.
2- القواعد والفوائد، 2/138.
بنابراین، فی المثل هرگاه یک مصلحت و حکم تحسینی با یک مصلحت و حکم ضروری یا حاجتی تزاحم پیدا کند، حق تقدم با حکم ضروری و سپس با حکم حاجتی است. به همین جهت است که در شرع برای تشخیص بیماری و درمان آن، اجازه کشف عورت داده شده است، زیرا ستر عورت از امور تحسینیّه است که در نهایت امر مربوط به آداب و معاشرت و رفتار می شود، اما معالجه و درمان از ضروریات است، زیرا حفظ و صیانت نفس و عقل انسان به آن بستگی دارد.
اقسام مصلحت
در باب «مصالح مرسله» تقسیم بندی دیگری وجود دارد و آن بر این اساس است که به طور کلّی مصالح احکام از نظر دلیل شرعی بر اعتبار یا عدم اعتبار آن بر سه قسم است، چنان که قبلاً در تعریف مصلحت، در کلام محقّق حلّی در معارج به این سه قسم اشاره شد، آن جا که می گوید:
و المصالح تنقسم ثلاثه اقسام: معتبره شرعا و ملغاه و مرسله(1)
«مصالح بر سه قسم است: مصالح معتبر شرعی، مصالح الغا شده، و مصالح مرسله».
اکنون به اختصار به توضیح هر یک از آنها می پردازیم:
1 - مصلحت معتبر شرعی: و آن مصلحتی است که بر اعتبار آن، دلیل شرعی قائم
شده و شارع آن را معتبر دانسته و احکامی را جعل فرموده است تا این نوع مصالح را برآورده سازد، مانند مصلحت حفظ نفس که شرع مقدس، قصاص را به خاطر حفظ همین مصلحت تشریع فرموده است و یا مانند مصلحت حفظ مال که تحریم اکل مال به باطل به خاطر همین مصلحت است و مانند مصلحت حفظ عقل که تحریم خمر و سایر مسکرات، به خاطر حفظ عقل است.
این نوع از مصلحت، به نظر اهل سنّت حجت است و حاصل آن به قیاس برمی گردد، زیرا این مصلحت عبارت است از اقتباس حکم، از آنچه از نص و اجماع تعقل می شود، چنان که غزالی در المستصفی در این مورد می گوید: