بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 313

1- المدخل الفقهی العامّ، ج1، ص94 مصطفی احمد الزرقاه.

2- القواعد والفوائد، 2/138.

بنابراین، فی المثل هرگاه یک مصلحت و حکم تحسینی با یک مصلحت و حکم ضروری یا حاجتی تزاحم پیدا کند، حق تقدم با حکم ضروری و سپس با حکم حاجتی است. به همین جهت است که در شرع برای تشخیص بیماری و درمان آن، اجازه کشف عورت داده شده است، زیرا ستر عورت از امور تحسینیّه است که در نهایت امر مربوط به آداب و معاشرت و رفتار می شود، اما معالجه و درمان از ضروریات است، زیرا حفظ و صیانت نفس و عقل انسان به آن بستگی دارد.

اقسام مصلحت

در باب «مصالح مرسله» تقسیم بندی دیگری وجود دارد و آن بر این اساس است که به طور کلّی مصالح احکام از نظر دلیل شرعی بر اعتبار یا عدم اعتبار آن بر سه قسم است، چنان که قبلاً در تعریف مصلحت، در کلام محقّق حلّی در معارج به این سه قسم اشاره شد، آن جا که می گوید:

و المصالح تنقسم ثلاثه اقسام: معتبره شرعا و ملغاه و مرسله(1)

«مصالح بر سه قسم است: مصالح معتبر شرعی، مصالح الغا شده، و مصالح مرسله».

اکنون به اختصار به توضیح هر یک از آنها می پردازیم:

1 - مصلحت معتبر شرعی: و آن مصلحتی است که بر اعتبار آن، دلیل شرعی قائم

شده و شارع آن را معتبر دانسته و احکامی را جعل فرموده است تا این نوع مصالح را برآورده سازد، مانند مصلحت حفظ نفس که شرع مقدس، قصاص را به خاطر حفظ همین مصلحت تشریع فرموده است و یا مانند مصلحت حفظ مال که تحریم اکل مال به باطل به خاطر همین مصلحت است و مانند مصلحت حفظ عقل که تحریم خمر و سایر مسکرات، به خاطر حفظ عقل است.

این نوع از مصلحت، به نظر اهل سنّت حجت است و حاصل آن به قیاس برمی گردد، زیرا این مصلحت عبارت است از اقتباس حکم، از آنچه از نص و اجماع تعقل می شود، چنان که غزالی در المستصفی در این مورد می گوید: