بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 39

1- سیره ابن هشام، ج2، ص439

2- الملل والنحل، ج1، ص181؛ اعلام الموقّعین، ج1، ص202.

3- سرائر ابن ادریس، ج3، ص554.

رعایت کرد و گمان کرد که تیمّم بدل از غسل، مقتضی استیعاب و فراگیری تمام بدن است.»

سپس در مورد عمل عمّار چنین قضاوت و اظهار نظر می کند:

«در گفتار پیامبر به عمار که فرمود «چرا چنین عمل نکردی ؟» اشاره لطیفی است به این که عمار چون اهل نظر و استنباط بوده، سزاوار بود که چنان عمل کند و یا اشاره است به این که اگر چنان عمل می کرد، عملش صحیح بود و حال آن که به مقتضای اصول و قواعد امامیه، آن عمل از کسی که اهل نظر و استنباط نباشد، صحیح نیست گرچه درست هم عمل کند و عملش مطابق با واقع باشد.»(1)

4 - عمرو بن عاص می گوید: رسول خدا مرا به مأموریتی فرستاد در شبی بسیار سرد محتلم شدم و از بیم جان تیمم کرده و با یاران خود نماز صبح را به جای آوردم، چون بازگشتم ماجرا را به رسول خدا گفتم، فرمود: «با اصحابت نماز خواندی در حالی که جنب بودی ؟» گفتم آن شب بسیار سرد بود، ترسیدم که اگر غسل کنم از سرما هلاک شوم و این آیه به یادم آمد: «لاتَقتُلُوا أنْفُسَکُمْ»(2) رسول خدا تبسّم فرمود و چیزی نگفت.(3)

اجتهاد در دوره امامان علیهم السلام

در دوره ائمه معصومین علیهم السلام که احکام شریعت به وسیله ایشان بیان می شد، پیروان ائمه: تا آن جا که می توانستند برای شناخت احکام و وظیفه عملی خود به محضر ایشان می رسیدند و حکم قطعی مورد نیاز خود را از آنان فرا می گرفتند. ولی گاهی شرایطی پدید می آمد که برای شیعیان امکان دسترسی به امام علیه السلام فراهم نبود، شرایطی مانند دوری از محلّ زندگی امام، یا محدودیت پدید آمده توسط حاکمان جبار، حتّی کار به جایی می رسید که برای پرسیدن مسأله، به شکل فروشنده دوره گرد به خدمت امام صادق علیه السلام می رسیدند.