بررسی مصادر و منابع فقه فریقین صفحه 7

1- مفردات راغب، ص 398.

مرحوم محدث قمی در فوائدالرضویه ذیل شرح حال محقّق اوّل، درباره معنی فقه و این که واژه فقه در صدر اسلام بر علم آخرت و عظمت آن و نیز شناخت ظرایف مربوط به آفات نفس و حقارت دنیا اطلاق می شده، مطالب مستدلّی ارائه داده است.(1)

بطور کلّی واژه «فقه» در صدر اسلام بیشتر بر یکی از دو معنی زیر اطلاق می شده است:

الف - همان معنای لغوی (مطلق فهم): در موارد زیادی از قرآن و حدیث، لفظ فقه در همین معنی استعمال شده است:

1 - «اُنْظَُرْ کَیْف نُصَرِّفُ الایاتِ لَعَلَّهُمْ یَفْقَهُونَ»(2): «ببین چگونه آیات و نشانه های خود را (برای آنها) بیان می کنیم، شاید بفهمند.»

2 - «فَما ِلهؤُلاءِالقَوْمِ لایَکادُونَ یَفْقَهُونَ حَدیثا»(3): «چرا این گروه هیچ سخنی را درک نمی کنند ؟!»

3 - «لَهُمْ قُلُوبٌ لایَفقَهُونَ بِها»(4): «آنها دلها (عقلها) یی دارند که با آن اندیشه نمی کنند.»

4 - «وَ اِنْ مِنْ شی ءٍ اِلاّ یُسَبِّحُ بِحَمْدِهِ وَ لکِنْ لاتَفْقَهُونَ تَسْبَیحَهُم»(5): «همه اشیاء عالم تسبیح او می گویند، ولی شما تسبیح آنها را نمی فهمید.»

و در حدیث شریف آمده است:

طلبه العلم ثلاثه فاعرفهم بأعیانهم و صفاتهم ؛ صنف یطلبه للجهل و المراء و صنف یطلبه للإستطاله و الختل و صنف یطلبه للفقه و العقل(6): «جویندگان دانش سه دسته اند، ایشان را و صفاتشان را بشناس ؛ دسته ای دانش را برای نادانی و ستیزه جویی می طلبند و عده ای آن را برای سلطه جویی و فریفتن می جویند و گروهی آن را برای فهمیدن و خرد ورزیدن جستجو می کنند.»

ب - بصیرت در دین : لفظ فقه در این معنی بیشتر در قالب «تفقه» و مشتقات آن به