فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 114

امتثال علمی اجمالی

اگر مکلّف به احتیاط عمل کند،«امتثال علمی اجمالی»است.به عنوان«امتثال»رجوع شود.

امتثال علمی تفصیلی

وقتی است که مکلّف امر مولا را به صورت تفصیل می داند و آن را کامل انجام می دهد.به عنوان«امتثال»رجوع شود.

امتناع

منطقیین می گویند:هرگاه محمولی را به موضوعی نسبت دهیم،بین موضوع و محمول یکی از سه رابطه وجود دارد؛1.رابطه ضروری است.هرگاه رابطه بین موضوع و محمول حتمی و غیر قابل اجتناب باشد،«رابطه ضروری»است مانند رابطه عدد چهار با جفت(زوج)بودن.2.رابطه امتناعی است.هرگاه عقل عارض شدن محمول بر موضوع را محال بداند،«رابطه امتناعی»است مانند رابطه بین عددچهار و فرد بودن.3.رابطه امکانی است.هرگاه رابطه بین موضوع و محمول به گونه ای باشد که هم قابل اثبات باشد و هم قابل نفی،یعنی عقل نه از قبول رابطه ابا دارد و نه از قبول عدم رابطه،«رابطه امکانی»است مانند رابطه بین هوا و گرمی.به عنوان«امکان»رجوع شود.فلاسفه معتقدند که بین هر معنا و مفهوم قابل تصوّر و قابل وجود نیز یکی از این سه نوع رابطه وجود دارد.یعنی هر معنا و مفهومی که تصوّر کنیم،رابطه اش با وجود یا ضروری و حتمی و غیر قابل تخلّف است،که آن را«واجب الوجود»می نامند مانند ذات باری تعالی؛و یا رابطه اش با وجود امکانی است،یعنی نه وجود آن ضرورت دارد و نه عدم آن؛بلکه اگر علّت آن محقّق شود،موجود می شود و اگر علّت آن محقّق نشود،ممتنع و معدوم است،این قسم از رابطه را«ممکن الوجود»می نامند.تمام اشیای موجود در عالم،مانند انسان،درخت،حیوان و...از این قبیل اند؛و یا رابطۀ آن با وجود،امتناعی است،یعنی محال است موجود شود،که آن را«ممتنع الوجود»می نامند مانند وجود شریک برای خداوند.