فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 124

امر نفسی

هر گاه امر به فعل تعلّق گیرد و انگیزه آمر از امر و غایت آن امر،رسیدن مکلّف به واجب دیگری نباشد بلکه مصلحت همان فعل داعی انشای امر بوده باشد،آن را«نفسی»گویند.مانند امر به نماز.امر نفسی در مقابل«امر غیری»است.

امر واقعی

به عنوان«اجزاء»رجوع شود.

امکان

اشاره

این لفظ در مباحث اصولی فراوان استعمال می شود.مانند امکان در بحث ظنّ،امکان در بحث اجتماع امر و نهی و....کلمه«امکان»در معانی گوناگونی به کار می رود که برخی تنها در فلسفه کاربرد دارند،برخی در میان عامّۀ مردم و برخی دیگر مقصود اصولیین است.

1.امکان خاص یا خاصی:«امکان خاص»به معنای سلب ضرورت وجود و عدم از ذات شیء است.مثلاً وقتی می گوییم:انسان یک ممکن است،یعنی ماهیت انسان فی نفسه،با قطع نظر از هر عامل خارجی،نه وجود برای آن ضروری است نه عدم.این امکان در مقابل«وجوب»و«امتناع ذاتی»قرار دارد و چون نسبت به قسم دیگر امکان که«امکان عام»است محدودتر است،«امکان خاص»نامیده شده و چون در تعبیرات خواص به کار می رود،«امکان خاصی»نامیده می شود.

2.امکان عام یا عامی:«امکان عام»در جایی است که ضرورت از جانب مخالف قضیه سلب شود و بس.یعنی اگر در قضیۀ موجبه به کار رود،امتناع را نفی می کند ولی نسبت به وجود ساکت است،یعنی وجود را نه نفی می کند،نه اثبات؛به همین خاطر امکان عام،هم با وجوب سازگار است مثل:خداوند ممکن است و هم با امکان خاص مثل:انسان ممکن است؛و اگر در قضیۀ سالبه به کار رود،فقط وجوب را نفی می کند ولی امتناع را نه سلب می کند و نه اثبات؛لذا هم با امتناع سازگار است،مانند:شریک خداوند ممکن است موجود نباشد؛و هم با امکان خاص مانند:انسان ممکن است موجود نباشد.