فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 125

3.امکان اخص:«امکان اخص»در برابر ضرورت ذاتیه،وصفیه و وقتیه است و هر سه ضرورت را نفی می کند.به عبارت دیگر:امکان اخص بیانگر آن است که محمول،نه برای ذات موضوع ضرورت دارد و نه موضوع مقید به وصفی شده که به اعتبار و لحاظ آن وصف،محمول برایش ضروری باشد،و نه موضوع مقید به وقتی شده که به اعتبار و لحاظ آن وقت،محمول برایش ضروری باشد.مانند قضیه«انسان ممکن است نویسنده باشد».در این مثال،نویسنده بودن برای ذات انسان ضروری نیست و انسان نیز مقید به وصف یا وقتی نشده که به لحاظ آن وصف یا وقت،محمول(نویسنده بودن)برای موضوع(انسان)ضروری باشد.ولی در قضیه«انسانِ نویسنده مادامی که نویسنده است،انگشتانش در حرکت است»،حرکت انگشتان برای انسانِ مقید به«در حال نویسندگی»،ضروری است؛این قسم را«ضرورت وصفیه»گویند.و در مثال«کره زمین وقتی که نور آفتاب بر آن بتابد،ضرورتاً روشن است»،روشن بودن زمین،برای زمین،ضروری است ولی وقتی که نور آفتاب بر آن بتابد؛این قسم را«ضرورت وقتیه»گویند.

4.امکان استقبالی:«امکان استقبالی»علاوه بر ضرورت های سه گانه قبلی،«ضرورتِ به شرط محمول»را نیز سلب می کند.ضرورت به شرط محمول یعنی:اگر در خارج محمولی بر موضوعی مترتّب شد،هیچ گاه دگرگون نخواهد شد،نه از حیث وجود و نه از حیث عدم.مثلاً اگر شخصی در زمان گذشته و در فلان تاریخ معین کاری را انجام داده است،آن کار با حفظ همه قیدهای مربوط به خود،ضرورتاً تحقّق دارد و محال است از آن مرتبه وجودی حذف گردد.یعنی محال است این شخص در فلان تاریخ معین و در همان مکان مشخّص آن کار را انجام نداده باشد.همۀ امور مربوط به گذشته یا حال از چنین ضرورتی برخوردارند،زیرا از حیث وجود یا عدم،تعین یافته اند،ولی حوادث مربوط به آینده چون از حیث وجود یا عدم تعین نیافته اند،چنین ضرورتی(ضرورت به شرط محمول)ندارند و ممکن است در آینده واقع شوند یا واقع نشوند.این امکان را«امکان استقبالی»گویند.

5.امکان وقوعی:این امکان در برابر«امتناع وقوعی»است.یعنی:اگر شیئی نه امتناع ذاتی داشته باشد و نه امتناع وقوعی،دارای امکان وقوعی است.توضیح مطلب: