فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 126

گاهی شیء به گونه ای است که ذات آن ملاک حکم عقل به محال بودن آن است و حکم عقل به امتناع وقوع آن،با قطع نظر از هر امر دیگری است.مانند تقدّم چیزی بر خود آن چیز،یا تسلسل در علل.ولی گاهی عقل،خود شیء را که ملاحظه می کند،در ذات آن تناقضی نمی یابد ولی تحقّق آن مستلزم محال است.مانند وجود حرارت بدون وجود هر وسیله حرارت زا که مستلزم تحقّق معلول بدون علّت است.ولی اگر شیئی نه در ذات و نه در وقوع،امتناعی نداشته باشد،دارای«امکان وقوعی»است.امکان وقوعی در مرتبه بعد از«امکان ذاتی»قرار دارد.

6.امکان استعدادی:همۀ اشیای عالم قابلیت و آمادگی تبدیل شدن و تغییر و تحوّل را دارند،ولی هر کدام خصوصیتی دارند که بر اساس آن می توانند تبدیل به شیء یا اشیای خاص دیگر شوند.مثلاً نطفه انسان دارای خصوصیتی است که به واسطه آن خصوصیت می تواند تبدیل به انسان شود و یا دانه سیب بر اساس خصوصیتی که دارد می تواند تبدیل به درخت سیب شود.این خصوصیت در نطفه،از طرفی مربوط به نطفه و از طرفی مربوط به انسان است.چنان چه خصوصیت را به نطفه نسبت دهیم،می گوییم:نطفه استعداد انسان شدن دارد و چنان چه خصوصیت را به انسان نسبت دهیم،می گوییم:امکان دارد انسان از نطفه به وجود آید.بنابراین،«امکان استعدادی»،ذاتاً همان استعداد است. (1)از این اصطلاحات،آن چه در میان عامّیه مردم به کار می رود،«امکان عام»است.در مباحث اصولی،علاوه بر این قسم،از اقسام دیگر نیز استفاده می شود که بیشتر«امکان ذاتی»یا«امکان وقوعی»مورد نظر است.

امکان اخصّ

«امکان اخصّ»در برابر«ضرورت ذاتی»،«وصفی»و«وقتی»است و هر سه ضرورت را نفی می کند.امکان اخصّ بیانگر آن است که محمول نه برای ذات موضوع ضرورت دارد و نه آن که موضوع،مقید به وصف یا وقتی شده که به لحاظ آن وصف یا وقت،