فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 138

-فرق بین برائت شرعی و اباحۀ واقعی:برائت شرعی و اباحۀ واقعی در نتیجه یکسان هستند؛یعنی در هر دو صورت،مکلّف مخیر می شود بین انجام دادن یا ترک نمودن فعل.و اما تفاوت شان در این است که محل جریان اباحۀ واقعی در جایی است که مصلحت و مفسده ای در کار نباشد یا مصلحت و مفسدۀ متعلّق تکلیف مساوی باشد به گونه ای که هیچ کدام بر دیگری ترجیح نداشته باشد؛اما برائت،نظر به واقع ندارد.ممکن است مصلحت و مفسدۀ الزام آوری هم وجود داشته باشد و شارع مقدّس نیز حکم الزام آور جعل کرده،ولی چون حکم شارع به مکلّف نرسیده،او مخیر است بین انجام دادن یا ترک نمودن فعل. (1)

برائت عقلی

حکم عقل به برائت و در امان بودن از مؤاخذه و عقاب در صورت انجام دادن یا ترک نمودن فعل را«برائت عقلی»گویند.

-حجیت برائت عقلی:اخباریین از شیعه برائت عقلی را مطلقا حجّت نمی دانند.اصولیین نیز دیدگاه های متفاوتی دارند؛بعضی از ایشان برائت عقلی را همانند برائت شرعی در تمام اقسام شبهه معتبر می دانند و برخی معتقدند که تنها در شبهات حکمی حجّت است و معتبر ولی در شبهات موضوعی معتبر نیست. (2)

-دلیل برائت عقلی:برای حجیت برائت شرعی به قاعده«قبح عقاب بلا بیان»استناد شده است به این بیان:عقل درک می کند که اگر شارع تکلیف را به مکلّفین اعلام نکند یا اعلام کند ولی به مکلّف نرسد در حالی که مکلّف تلاش لازم و کافی برای اطلاع از حکم شارع نموده باشد،تکلیفی بر عهدۀ او نخواهد بود و او آزاد است در انجام دادن یا ترک نمودن آن امر مشکوک؛اگر هم فعل یا ترک مکلّف مخالف با حکم واقعی شارع باشد،مؤاخذه و عقاب او قبیح خواهد بود.به عنوان«قبح عقاب بلا بیان»رجوع شود.