فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 139

برهان

اشاره

-1

«برهان»،حجّت و یا دلیل در اصطلاح علمای منطق منحصر است در قیاس که در صورت رعایت شرایط خاص در کبری و صغری از نظر ماده و صورت،نتیجه ای یقینی به همراه خواهد داشت.«حدّ وسط»را نیز«حجّت»می گویند.

-راه های علمی استدلال:1.قیاس:«قیاس»عبارت است از دو یا چند قضیۀ مرکب تامّ خبری که تسلیم به آنها ذاتاً مستلزم قول دیگری است.به عبارت دیگر؛قیاس،تألیف قضایایی است که بر فرض قبول آنها،مطلوب ثابت می شود.2.تمثیل:«تمثیل»در اصطلاح منطقی همان«قیاس»در اصطلاح فقهی و اصولی بوده و عبارت از این است که حکم ثابت برای یک موضوع را به موضوع دیگری که از یک یا چند جهت با موضوع اصلی و دارای حکم مشابهت دارد سرایت دهیم.به عنوان«قیاس»رجوع شود.3.استقراء:«استقراء»یعنی این که ذهن تعدادی موارد جزئی را بررسی و سپس یک حکم عام استنباط می کند.آن چه در علم منطق اهمیت دارد و هدف نهایی است،همان«قیاس»است زیرا قیاس،از قضایای یقینی تألیف می شود و نتیجه آن هم ذاتاً یقینی است.«قیاس»در اصطلاح فقه و اصول،عبارت است از تمثیل منطقی.به عنوان«قیاس»رجوع شود.

-اقسام قیاس به اعتبار مقدّمات:1.برهان:قیاسی است که مقدّمات آن یقینی و به دو قسم«انّی»و«لمّی»تقسیم می شود.2.جدل:قیاسی است که مقدّمات آن مشهورات حقیقی هستند.3.خطابه:قیاسی است که مقدّمات آن مشهورات ظاهری هستند.4.شعر:قیاسی است که مقدّمات آن امور خیالی هستند.5.مغالطه:قیاسی که مقدّمات آن شبهات و وهمیات هستند.

-اقسام قیاس(دلیل)به اعتبار صغری و کبری:1.دلیل نقلی:یعنی قیاسی که کبرای آن شرعی باشد؛خواه صغری هم شرعی باشد یا نباشد مانند:آبی که شک در طهارت آن داریم،پاک است.هر آب پاکی خوردنش جایز است.پس خوردن آب مشکوک جایز است.در این مثال،هم صغری(پاک بودن آب مشکوک الطهاره)