فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 146

در مقام تشخیص موضوعات خارجی است،نه تشخیص علّت حکم در فرع.این قبیل اجتهاد،مورد قبول و اتّفاق همۀ مسلمین است. (1)

2.تخریج مناط:هرگاه شارع حکمی را نسبت به موضوعی بیان کند،بدون تصریح بر علّت آن و مجتهد وصفی را پیدا کند و آن را علّت حکم اصل پندارد به خیال تناسب بین وصف و حکم اصل،قیاس را قیاس«تخریج مناط»نامند. (2)تخریج مناط را«مناسبت»،«اِخاله»،«مصلحت»،«استدلال»و«رعایت مقاصد»نیز می گویند.شوکانی استخراج این مناسبت را«تخریج مناط»می نامند. (3)مثلاً شارع ربا در گندم را حرام کرده است.فقیهی چنین استنباط می کند که گندم چون پیمانه ای است،ربا در آن حرام است،و سپس در هر چیزی که پیمانه ای باشد،حکم به حرمت می کند.این نوع قیاس از نظر شیعه حجّت نیست،ولی گروهی از اهل تسنّن آن را حجّت می دانند.

3.تنقیح مناط:«تنقیح»در لغت پیراستن و پاک کردن است.گفته می شود:کلام منقّح،یعنی کلامی که اضافه و زیادی در آن نیست.«تنقیح مناط»در اصطلاح اصولیین،یعنی الحاق فرع به اصل با الغای فرق بین آنها.به عنوان«تنقیح مناط»رجوع شود.

تخریج مناط

استنباط علّت حکم را«تخریج مناط»گویند.به عنوان«تحقیق مناط»رجوع شود.

تخصّص

مولا می گوید:علما را احترام کن.اکنون شخصی به نام خالد وجود دارد که عالم نیست.پس احترام او لازم نیست،چون از موضوع دستور مولا(علما)خارج است.این نوع خارج بودن از موضوع را در اصطلاح خروج«تخصّصی»گویند؛به عبارت دیگر:«تخصّص»عبارت است از خارج بودن حقیقی و وجدانی موردی از موضوع دلیل.مثال دیگر:در شرع وارد شده است که شراب حرام است،ولی سرکه حرام نیست چون

1- (1) .الاصول العامّه:314.
2- (2) .الوافیه:239؛الاصول العامّه:315؛اصول الفقه خضری بک:332.
3- (3) .ارشاد الفحول:214.