فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 151

طولانی متشکل از دو یا چند خط کوتاه است،این دو وجود مستقل،مباین با یکدیگر بوده و بناچار،شاگرد مخیر است در امتثال اقل یا اکثر.پس در چنین فرضی تخییر ممکن است.2.فرض دوّم آن است که وجود اقل در ضمن اکثر ممکن باشد ولی مولا وجود اقل به شرط عدم زیادی را خواسته باشد؛به عبارت دیگر:اقل به شرط«لا»مقصود باشد.مثلاً نماز دو رکعتی در ضمن نماز چهار رکعتی وجود دارد،اما مولا از مکلّفِ مسافر،نماز دو رکعتی به شرط عدم زیادی را خواسته است.در این فرض هم بین اقل و اکثر تباین وجود دارد و تخییر ممکن است.3.فرض سوّم جایی است که اقل در ضمن اکثر وجود دارد و وجود اقل هم مشروط به عدم زیادی نباشد.مثلاً فرض کنیم که یک بار گفتن تسبیحات اربع در رکعت سوّم و چهارم خواسته شده اما یک بار گفتن مشروط به عدم زیادی نسبت و بیش از یک بار هم ممنوع نیست.در چنین فرضی تخییر متصوّر نیست زیرا مکلّف با یک بار گفتن تسبیح،امر مولا را امتثال نموده و تکلیف از عهدۀ او ساقط است و اصولاً طرف اکثر(بیش از یک بار)مصداق واجب نیست،هر چند ممکن است طرف اکثر مستحب باشد.

تخییر شرعی

«تخییر شرعی»در مقابل«تخییر عقلی»قرار دارد و آن تخییری است که شارع به آن و اطراف آن تصریح کرده باشد و به عبارت دیگر:«تخیری»را گویند که اصل و اطراف آن از سوی شارع جعل شده است مانند تخییر در کفّارۀ افطار عمدی روزه, بین شصت روز روزه گرفتن و اطعام شصت مسکین و آزاد کردن بنده. (1)

تخییر عقلی

«تخییر عقلی»در مقابل«تخییر شرعی»قرار دارد و عبارت است از آن تخییری که ناشی از حکم عقل است به مخیر بودن مکلّف بین انجام دادن یا ترک نمودن یکی از دو طرف وجوب و حرمت و یا بین انتخاب و امتثال یکی از دو مصداق یا مورد مساوی.به عنوان«اصل تخییر»رجوع شود.