فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 152

تخییر فقهی و اصولی

-1

مقصود از«تخییر فقهی»این است که مکلّف از ابتدا مخیر است در اختیار نمودن یکی از دو تکلیف و عمل نمودن به آن.ولی مقصود از«تخییر اصولی»،اختیار در انتخاب یکی از دو دلیلی است که شرایط و صلاحیت دلیل بودن را دارد و عمل نمودن به مفاد آن دلیل مختار به صورت تعیینی.

تداخل اسباب و مسبّبات

-2

«تداخل اسباب»یعنی دو سبب مستقل مانند یک سبب واحد شده و در یک مسبّب عمل کنند به این صورت که اگر یکی از دو سبب زودتر محقّق شد،مسبّب محقّق شود،و اگر دو سبب نیز با هم محقّق شدند،باز هم همان یک مسبّب محقّق شود؛به عبارت دیگر:اسباب متعدّد،مستلزم تکلیف واحد باشند نه این که تکالیف متعدّد بوده و تمام آنها در ضمن یک مصداق جمع شوند.و«تداخل مسبّبات»یعنی این که اسباب متعدّدند و مستقل ولی در مقام امتثال،آوردن یک مسبّب که بتوان عنوان هر دو سبب را بر آن حمل نمود کافی باشد.بنابراین،اگر انسان به عناوین مختلفی مأمور شد و این عناوین قهراً بر مصداق واحدی منطبق شدند،یا از باب لزوم است و یا از باب رخصت. (3)این عنوان معمولاً در بحث مفاهیم(مفهوم شرط)کتاب های اصولی مطرح شده است.

-محل بحث:هر گاه بین دو چیز رابطه سبب و مسبّبی برقرار شد،صورت های مختلفی دارد.اوّل:رابطه بین آنها تکوینی باشد مانند طلوع خورشید که سبب آمدن روز است.این صورت از محل بحث خارج است.دوّم:رابطه بین آن دو شرعی باشد و معلوم شود که هر سببی(شرطی)بدون سبب دیگر باعث ایجاد مسبّب می شود.یعنی هر سببی در تحقّق مسبّب،مستقل است.در این قبیل روابط شارع می تواند مکلّفین را

1- (1) .المعجم الاصولی:480/1.
2- (2) .فوائدالاصول:489/2؛مناهج الوصول:192/2؛مطارح الانظار:175-140؛الکفایه:314/1؛اصول الفقه مظفّر:111/1؛المحاضرات:109/5؛تهذیب الاصول سبزواری:113/1؛نهایه الاصول:305؛تقریرات مجدّد شیرازی:197/3؛نهایه الافکار:485/2؛علم اصول الفقه:151؛اصطلاحات الاصول:186.
3- (3) .در توصّلیات،تداخل از باب لزوم و در تعبّدیات،از باب رخصت است.