فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 153

ملزم به اختیار تداخل یا عدم تداخل کند،هم در طرف اسباب و هم در طرف مسبّبات.این قسم صورت های متعدّدی دارد که برخی داخل در محل بحث و برخی از محل بحث خارج بوده و عبارتند از:1.هم سبب واحد باشد و هم مسبّب.مثل این که شارع بگوید:اگر پرویز مُرد،غسل او واجب است.در این مثال،هم سبب(مرگ)واحد است و هم مسبّب(غسل).این صورت از محل بحث خارج است.2.هم سبب متعدّد باشد و هم مسبّب و هر دو با یکدیگر متباین باشند.مثل این که شارع بگوید:اگر عمداً روزه ات را افطار کردی،باید دو ماه روزه بگیری،و اگر مرتکب قتل غیر عمد شدی،باید دیه بپردازی.این صورت نیز از محل بحث خارج است.3.اسباب متعدّد باشند،ولی مسبّب واحد باشد.این صورت خود دو حالت دارد:الف:مسبّب،ماهیتی واحد و غیر قابل تکرار باشد؛مثل این که شارع بگوید:اگر کسی مرتکب قتل عمد شد،باید قصاص شود.و اگر کسی زنای محصنه کرد،باید کشته شود؛اکنون اگر کسی هم مرتکب قتل عمدی شد و هم زنای محصنه کرد،مجازات هر کدام از این دو عمل مرگ است،ولی مرگ ماهیتی است واحد و غیر قابل تکرار.به همین علّت ناچاریم از قول به تداخل اسباب.این صورت نیز از محل بحث خارج است.

ب:مسبّب،ماهیتی واحد ولی قابل تکرار باشد،مثل این که شارع بگوید:اگر خواب رفتی وضو بگیر و اگر بول کردی وضو بگیر.در این صورت سه احتمال وجود دارد.احتمال اوّل:چون سبب متعدّد است و مسبّب هم قابل تکرار،مسبّب به تعداد سبب تکرار شود.یعنی برای خواب یک وضو و برای بول هم وضوی دیگر.احتمال دوّم:اسباب با هم تداخل کنند،یعنی هر سببی که جلوتر واقع شد سببیت دارد،و اگر دو سبب در یک زمان واقع شدند،مستلزم یک مسبّب هستند.پس در هر حال یک وضو کافی است.احتمال سوّم:مسبّبات با هم تداخل کنند.مثلاً غسل جنابت مسبّبی است که سبب آن جنابت است و غسل مسّ میت،مسبّب دیگری است که سبب آن مسّ میت است و اینها در حقیقت مختلف هستند.در این قبیل موارد،قاعده،عدم تداخل مسبّبات است مگر این که دلیل خاصّی بگوید که یک غسل کافی است.4.سبب واحد باشد و مسبّب متعدّد،مثل این که انسان در بین نماز با توجّه بگوید:بنده ام را آزاد کردم.یا در ماه رمضان شخص روزه دار مرتکب زنای محصنه شود.در مثال اوّل،هم نمازش باطل می شود و هم بندۀ او