فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 160

ترک استفصال

-1

«ترک استفصال»و«ترک استکشاف»در اصطلاح به معنای پاسخ متضمّن حکم از سوی سؤال شونده بدون سؤال کردن از تفصیل مطلب و توضیح خواستن راجع به سؤال است.یکی از مباحث عام این است که اگر متکلّم حکمی را در جواب سؤالی بیان کرد بدون این که استفصال کند،آیا این ترک استفصال به منزلۀ عموم است؟یعنی گفتۀ متکلّم،حکم عام را دارد یا نه؟سه قول در این مورد بیان شده است.1.از شافعی نقل شده است که وی گفته:ترک استفصال در حکایت حال،با وجود احتمال دیگر،به منزلۀ عموم گفتاری است. (2)مثال:«غیلان بن سلمه ثقفی»قبل از مسلمان شدن،ده همسر داشت.بعد از مسلمان شدن،پیامبر اکرم صلّی الله علیه و آله به او فرمودند:چهار زن را نگه دار و از بقیه جدا شو.در این جا پیامبر صلّی الله علیه و آله ترک استفصال نمودند،یعنی سؤال نکردند که آیا زن ها را با هم عقد کردی یا جدا جدا؟و نفرمودند که هر کدام را ابتدا عقد کرده ای به ترتیب تا چهار عدد را نگه دار و از بقیه جدا شو.2.برخی معتقدند که«ترک استفصال»افادۀ عموم نمی کند.غزالی می گوید:شاید پیامبر صلّی الله علیه و آله وضعیت«غیلان»را می دانسته و به همین علّت استفصال ننموده اند. (3)«علاّمه حلّی رحمه الله»معتقد است که احتمالات مختلف در حکایت حال،باعث اجمال حکایت شده و به مجمل نمی توان استدلال نمود. (4)3.سید مرتضی رحمه الله و برخی دیگر قائل به تفصیل شده اند.ایشان می گوید:هر گاه از معصوم علیه السلام از حکم مفطر سؤال شود،جواب معصوم علیه السلام از سه قسم خارج نیست.اوّل:معصوم علیه السلام با لفظ عام جواب دهد.مثلاً بگوید:هر مفطری باید کفّاره بدهد.دوّم:جواب معصوم علیه السلام در معنی عام باشد،مثل این که کسی سؤال کند از معصوم علیه السلام درباره شخصی که روزه خود را در بین روز عمداً افطار کرده است و معصوم علیه السلام نیز بدون سؤال از این که با چه چیز افطار کرده است،(مثلاً آیا غذایی خورده یا کار دیگری

1- (1) .الذّریعه:292/1؛قوانین الاصول:225؛تمهید القواعد:170؛الوافیه:115؛جمع الجوامع:426/1؛المحصول رازی:392/1.
2- (2) .المستصفی:42/2.
3- (3) .همان.
4- (4) .الوافیه:115 نقل از تهذیب الوصول:38.