فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 165

تحقّق ندارد؛زیرا همۀ اجزای سلسله بالفعل موجود نیستند.آن چه موجود است،همیشه محدود و متناهی است.2.اجزای سلسله با هم موجود باشند.بنابراین،در سلسلۀ اجزای زمان و حوادث زمانی،گرچه نامحدود و نامتناهی باشند،تسلسل اصطلاحی تحقّق نمی یابد زیرا اجزای آن به تدریج محقّق می شوند و وجود برخی از اجزای سلسله،همراه با عدم برخی دیگر می باشد.3.میان اجزای سلسله ترتّب باشد.معنای ترتّب این است که برخی از اجزای سلسله،متوقّف و وابسته به برخی دیگر باشند.بنابراین،مجموعه ای از پدیده های نامحدود که ترتّب و وابستگی به یکدیگر ندارند،تسلسل مصطلح را تشکیل نمی دهند. (1)با توجّه به این سه شرط،در می یابیم که تسلسل محال و ممتنع،اختصاص به سلسلۀ علّت ها و معلول ها دارد و اما در امور اعتباری و حوادث تدریجی و گذرا،تسلسل ممتنع و محال نیست.

-دلیل بطلان تسلسل:دلایل گوناگونی بر بطلان تسلسل بیان شده است که برخی بطلان تسلسل در ناحیۀ علّت و برخی بطلان تسلسل در ناحیۀ معلول را ثابت می کنند.علاّمه حلّی رحمه الله در کتاب کشف المراد در بیان دلیل بطلان تسلسل می گوید:هر گاه مجموعۀ مترتّبی از علل و معلول های غیر متناهی را در نظر بگیریم،این مجموعه به اعتبار مجموعه بودنش،«ممکن»است.به عنوان«امکان و امتناع»رجوع شود.زیرا مجموعه تشکیل شده است از افرادی که«ممکن»هستند و هر ممکنی باید مؤثّری داشته باشد.به عنوان«ترجیح بلا مرجّح»رجوع شود.پس تمام این مجموعه،به واسطۀ تأثیر اثر یک مؤثّر به وجود آمده است.اکنون می گوئیم:مؤثّر،یا خودِ همین مجموعه است،یا چیز دیگری خارج از این مجموعه.اگر خودِ مجموعه مؤثّر باشد،محال است زیرا محال است که یک شیء مؤثّر در خودش باشد؛و اگر مؤثّر،چیزی خارج از این مجموعه باشد،آن واجب خواهد بود،پس سلسله قطع خواهد شد.هم چنین محال است که مؤثّر،جزئی از مجموعه باشد زیرا لازم می آید که یک شیء هم مؤثّر در خودش باشد و هم در علّت های غیر متناهی و این از بزرگ ترین محالات است. (2)