فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 185

تکلیف

«تکلیف»از«کُلفت»؛یعنی زحمت و مشقّت است.اوامر و نواهی شرعی و الزامات قانونی را«تکلیف»گویند.ثبوت تکلیف بر انسان،متوقّف بر شرایطی است که برخی شرعی هستند،مانند استطاعت که شرط وجوب حجّ است و برخی عقلی که به آنها«شرایط عامّۀ تکلیف»می گویند.مانند قدرت بر انجام تکلیف و اطّلاع پیدا کردن مکلّف از ام مولا.به عنوان«ابتلا و عدم ابتلا»رجوع شود.

تمثیل

به عنوان«قیاس»رجوع شود.

تناقض

معنای لغوی«تناقض»،مغایرت و دگرگونی است و در اصطلاح عبارت است از اختلاف دو قضیه که ذاتاً یکی از آنها صادق و دیگری کاذب است.تناقض بین دو قضیه،در جایی مصداق پیدا می کند که میان دو قضیه،هشت مورد اتّحاد باشد و سه مورد اختلاف.

-وحدت های هشت گانه:1.وحدت موضوع.2.وحدت محمول.3.وحدت زمان.4.وحدت مکان.5.وحدت دو قضیه در قوّه و فعل.یعنی هر دو قضیه،یا بالقوّه باشند،یا بالفعل.6.وحدت کل و جزء.7.وحدت شرط.8.وحدت اضافه. (1)

-اختلافات سه گانه:1.اختلاف در کیف؛یعنی اگر یکی موجبه است،دیگری سالبه باشد.2.اختلاف در کم؛یعنی اگر یکی کلّی است،دیگری جزئی باشد.3.اختلاف در جهت؛یعنی اگر یکی ممکنۀ عامّه است،دیگری ضروریه باشد. (2)

تنجیز و تعذیر

-3

مقصود اصولیین از حجیت،«تنجیز»(منجزیت)و«تعذیر»(معذریت)است.منظور از

1- (1) .برخی«وحدت حمل»را نیز شرط می دانند.یعنی باید حمل در هر دو قضیه یا حمل اوّلی باشد،یا حمل شایع صناعی.
2- (2) .المنطق:189.
3- (3) .المعجم الاصولی:573/1.