فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 187

کلامی که اضافه و زیادی در آن نیست.و در اصطلاح اصولیین،یعنی الحاق فرع به اصل،با الغای فرق بین آنها به این صورت که بگوییم:بین اصل و فرع،فرقی نیست جز این مورد،و این مورد نیز در حکم دخالت ندارد.بنابراین،چون در علّت حکم مشترکند،پس در حکم نیز مشترکند. (1)به عبارت دیگر:«تنقیح مناط»،یعنی پیراستن علّت حکم و تعمیم دادن آن.هر گاه شارع به حکمی تصریح کرده ولی متعرّض علّت آن نشده باشد،می گویند:برای دست یابی به علّت حکم و تعمیم دادن آن به موارد دیگر،باید مجتهد از طریق«سبر و تقسیم»وارد شود.یعنی مجتهد،آزمایش(سبر)می کند و اوصاف متعدّدی را که احتمال می دهد علّت حکم در اصل باشد،یکی یکی در برابر حکم اصل قرار می دهد و می سنجد تا ببیند بین آن وصف و حکم اصل،تناسبی وجود دارد یا نه؟به این طریق تمام اوصافی را که تناسبی با حکم اصل ندارند و نمی توانند علّت حکم اصل باشند خارج می کند تا به وصفی برسد که متناسب با حکم و صلاحیت علیت را داشته باشد.آن گاه حکم را توسعه می دهد به موارد دیگری که چنین صفتی دارند.این عمل را«تنقیح مناط»گویند.تنقیح مناط،ممکن است قطعی باشد،یا ظنّی. (2)مثلاً شخصی بیابان نشین نزد پیامبر صلّی الله علیه و آله آمد و عرض کرد:هلاک شدم.حضرت فرمودند:چه کردی؟گفت:در روز ماه رمضان با همسرم نزدیکی کردم.حضرت فرمودند:بنده ای آزاد کن. (3)در این روایت گفته اند:نه اعرابی بودن خصوصیتی دارد که موجب و علّت این حکم باشد؛نه ماه رمضان آن سال خصوصیتی داشته،و نه چون با همسرش مجامعت کرده.سایر خصوصیات موجود نیز هیچ کدام،علّت حکم حضرت به آزاد کردن بنده نبوده است.بنابراین،نتیجه گرفته اند:هر کس در روز ماه رمضان با زنی نزدیکی کند،باید یک بنده آزاد کند. (4)

تواتر

اشاره

«تواتر»در لغت به معنای پشت سر هم قرار گرفتن و پیاپی بودن امور یکی بعد از

1- (1) .ارشاد الفحول:221؛اصول الفقه خضری بک:332؛الاصول العامّه:315.
2- (2) .الوافیه:238.
3- (3) .بحار الانوار:96،باب 34،حدیث13.
4- (4) .الاصول العامّه:315.