فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 190

جبر

«جبر»در لغت به معنی اکراه و ناچاری است و در اصطلاح کلامی،اعتقاد به سلب اراده و اختیار از انسان در رفتار و گفتار است.در مباحث فلسفی،«جبر»به معنای انکار قانون علّت و معلول است.گروهی از اهل سنّت(اشاعره)طرفدار جبر هستند.«جبر»و«اختیار»از مهم ترین مباحث علم کلام است که از زمان های بسیار دور،مورد نقد و مناقشۀ طرفداران مکاتب و مذاهب گوناگون قرار داشته است.نظریۀ صریح،متعادل و واقع گرایانۀ شیعیان از سوی امام صادق علیه السلام بیان شد که:نه جبر مطلق و نه اختیار مطلق.به عنوان«اختیار»و«اراده»رجوع شود.

جزء

اشاره

مفهوم«جزء»از مفاهیم نسبی اضافی است که ذهن آن را در مقام ملاحظۀ ومقایسه یک چیز به اضافه چیز دیگر انتزاع می کند.مانند سوره نسبت به نماز که عقل،وقتی سوره را نسبت به نماز ملاحظه می کند،عنوان جرئیت سوره برای نماز را انتزاع می نماید.

جزء خارجی

-1

«جزء خارجی»،آن چیزی است که هرگاه در عالم خارج با غیر خودش ضمیمه شود،یک مجموعۀ مرکّب تشکیل گردد،به گونه ای که جدا کردن آن جزء از آن مجموعۀ مرکّب،سبب نقص یا از بین رفتن و تبدیل شدن آن مرکّب گردد.بنابراین،قوام حقیقت مرکّب،به وجود و انضمام جزء است.

جزء ذهنی

«جزء ذهنی»،آن است که خارج از ذات مرکّب بوده ولی مرکّب،مقید به آن است.به عبارت دیگر:جزء ذهنی بر خلاف جزء خارجی که می توان به آن اشاره کرد و گفت:این جزء مرکّب است،قابل اشاره کردن نیست چون موطن آن فقط ذهن است و بس.بلی!عقل،وقتی مرکّب را تحلیل می کند،آن را مقید به فلان شرط می داند،اگر چه آن اجزا