فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 198

حرمت عرضی

«حرمت عرضی»عبارت است از حکم تکلیفی ناشی از مفسدۀ موجود در چیزی که مقترن و همراه با متعلّق حکم است و الاّ،نفس متعلّق حکم اگر خودش به تنهایی ملاحظه شود،نه تنها دارای مفسده نیست بلکه چه بسا دارای مصلحت هم هست.مانند نماز در مکان غصبی.نماز به تنهایی دارای مصلحت است ولی وقتی با غصب همراه می شود،مفسدۀ موجود در غصب به آن سرایت می کند.

حُسن و قبح عقلی

-1

در بحث مستقلّات عقلی که موجب کشف حکم شرعی می شوند،مسئله ای مطرح است تحت عنوان«حسن و قبح عقلی».مستقلّات عقلی مبتنی بر ثبوت حسن و قبح عقلی هستند،یعنی اگر حسن و قبح عقلی ثابت شود،می توان از عقل به عنوان یکی از ادلّه احکام شرعی نام برد،ولی اگر حسن و قبح عقلی ثابت نشود،نمی توان عقل را یکی از راه های دست یابی به احکام دانست،به همین دلیل است که علما در علم اصول متعرّض این بحث شده اند،در حالی که جای این بحث علم کلام است.در این عنوان چهار امر مطرح است:

1.آیا افعال با قطع نظر از حکم شارع و تعلّق خطاب شرعی به آنها،متّصف به حسن و قبح هستند یا خیر؟به عبارت دیگر:آیا افعال ذاتاً خوب و بد هستند و یا هیچ فعلی فی نفسه،نه خوب است و نه بد؛بلکه خوب،عبارت است از آن چه شارع بگوید خوب است و بد،عبارت است از آن چه شارع بگوید بد است؟اصل اختلاف بین اشاعره از یک سو و شیعه و معتزله از سوی دیگر،همین مطلب است.همین مسئله موجب اعتقاد به عدالت و یا عدم عدالت خداوند شده است.اشاعره معتقدند که افعال فی نفسه،نه خوب است و نه بد،بلکه ملاک خوب و بد بودن افعال،شرع است و عقل