فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 199

را در این مقام جایگاهی نیست.«آمدی»از علمای اهل سنّت می گوید:بدان که حاکمی به غیر از خداوند نیست و حکمی جز آن چه خداوند حکم می کند وجود ندارد و از فروع این مطلب،عدم تحسین و تقبیح عقل است و همین طور عدم وجوب شکر منعم و قبل از ورود شرع،هیچ حکمی نیست.وی سپس ادامه داده:مذهب اصحاب ما و اکثر عقلا این است که افعال ذاتاً متّصف به حُسن و قُبح نیستند. (1)«فخر رازی»می گوید:مراد ما از قبیح،چیزی است که شارع از آن نهی کرده است،و مراد از حَسن،چیزی است که شارع از آن نهی کرده است. (2)ولی امامیه و متعزله معتقدند که افعال ذاتاً و با قطع نظر از شارع و حکم شرعی،متّصف به حُسن و قُبح هستند.علامّه حلّی رحمه الله می گوید:حکم به حسن و قبح،یا ضروری است،مانند حسن صدق نافع و قبح کذب مضر و یا نظری است،مانند حسن صدق مضر و قبح کذب نافع و یا سمعی است،مانند حسن روزه ماه رمضان و قبح روزه عید فطر. (3)

مرحوم شیخ طوسی رحمه الله بعد از تقسیم معلومات به ضروری و اکتسابی و تقسیم اکتسابی به عقلی و سمعی می گوید:معلومات عقلی دو قسم است:یک قسم معلوماتی هستند که تنها با عقل می توان فهمید و این قسم شامل هر علمی است که اگر حاصل نشود،شناخت معلومات سمعی ممکن نخواهد بود. (4)«ابن طیب معتزلی»می گوید:بدان که افعال مکلّف از نظر عقل دو قسم است:قبیح و حسن.قبیح مانند ظلم و جهل و دروغ،و حسن مانند عدل و علم و راستی. (5)

2.بعد از فرض قبول حسن و قبح ذاتی افعال،آیا عقل می تواند بدون بیان شارع،این حسن و قبح را درک کند یا نه؟و اگر عقل بتواند درک کند،آیا باید مکلّف بدون بیان شارع نیز این حکم عقل را اخذ کند؟این مسئله محل اختلاف اصولیین و گروهی از اخباریین است.گروهی از اخباریین معتقدند که افعال فی نفسه متّصف به حسن و

1- (1) .الاحکام آمدی:72/1.
2- (2) .المحصول:24/1.
3- (3) .مبادی الوصول:86.
4- (4) .العدّه:759/2.
5- (5) .المعتمد:315/2.