فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 201

مورد اختلاف نیست.3.مراد از حسن و قبح،مدح و ذم است.یعنی فعل نیکو،فعلی است که نزد همۀ عقلا،فاعل آن مستحقّ مدح و ثواب باشد،و فعل زشت فعلی است که فاعل آن مستحقّ ملامت و عقاب باشد.به عبارت دیگر:فعل حَسن یا قبیح فعلی است که عقل بما هو عقل،درک کند این فعل سزاوار انجام دادن یا ترک کردن است.پس مراد از حسن و قبح در این قسم،ادراک عقل است.این معنای سوّم حسن و قبح مورد اختلاف است.در حالی که اشاعره منکر چنین ادراکی از طرف عقل هستند،معتزله و امامیه معتقدند که عقل چنین ادراکی دارد،هرچند در برخی موارد.قسم دوّم و سوّم از معنای حسن و قبح،حقایقی خارجی و غیر قابل تغییر نیستند.یعنی حسن به معنای سازگاری با نفس،یک مصداق عینی خارجی ندارد که از آن حکایت کند،بلی!منشأ این نوع حسن و قبح چه بسا امر خارجی است مانند رنگ و بو و طعم.بنابراین،نیکو بودن شیء،متوقّف است بر وجود ذوق و چون ذوق ها مختلف هستند،پس زیبایی و زشتی نیز متفاوت می شود،و چه بسا چیزی به نظر کسی زیبا و در نظر دیگری زشت و یا بر عکس باشد.پس حسن و قبح به معنای سازگاری و ناسازگاری با نفس،صفت واقعی اشیا نیستند.هم چنین،حسن و قبح به معنای سوّم،یعنی حسن به معنای آن چه شایسته و سزاوار انجام دادن است و قبح به معنای آن چه سزاوار ترک کردن است،هیچ کدام واقعیتی جز ادراک عقلا و مطابقت آرای عقلا ندارند.حُسن در این معنا،یعنی اتّفاق نظر عقلا بر شایسته و سزاوار بودن انجام دادن فعل و قُبح،یعنی درک و اتّفاق عقلا بر شایسته و سزاوار بودن ترک فعل.

-عقل عملی و عقل نظری:اگر چیزی که عقل درک می کند،از اموری باشد که سزاوار و شایسته دانستن است،ادراک عقل را«نظری»گویند.مانند:کل بزرگ تر از جزء است.در این مثال،ادراک هیچ ارتباطی به عمل ندارد.ولی اگر چیزی را که عقل درک می کند از اموری باشد که سزاوار و شایسته فعل یا ترک است،ادراک عقل را«عملی»گویند،ماند حُسن عدل و قُبح ظلم.مقصود از عقل در معنای سوّم حسن و قبح،عقل عملی است.بنابراین،در دو معنای اوّل و دوّم حسن و قبح،مراد از عقل،عقل نظری است،و در معنای سوّم،مراد عقل عملی است.بلی!بعد از این که عقل نظری حکم کرد که مثلاً فلان صفت موجب کمال است و فلان صفت موجب نقص،