فرهنگ اصطلاحات اصول صفحه 21

اجتهاد بالقوّه

«اجتهاد بالقوّه»زمانی است که کسی مقدّمات و شرایط اجتهاد را تحصیل نموده و توانایی استنباط احکام از ادلّۀ آن را به دست آورده ولی هنوز استنباطی ننموده و حکمی را از ادلّۀ احکام به دست نیاورده است.آیا مجتهد بالقوّه می تواند در احکام شرعی فرعی از دیگران تقلید کند یا خیر؟میان علما در جواز و عدم جواز تقلید مجتهد بالقوّه اختلاف است.

اجتهاد تجزّئی

اجتهاد در یک یا چند باب از ابواب فقهی را«تجزّئی»گویند.به عنوان«اجتهاد»رجوع شود.

اجتهاد خاص

«اجتهاد خاص»،آن اجتهادی است که بر پایه رأی و نظر و سلیقۀ فردی استوار است.در این قسم از اجتهاد،ظنّ و گمان های ناشی از برداشت شخصی،قیاس های باطل و سایر امور غیر معتبر به عنوان حکم شرعی و امر و نهی شارع مقدّس ارایه می گردند.در روایات معصومین علیهم السلام و به تبع ایشان،کلمات علمای شیعه عبارت های صریح و روشنی در مخالفت با اجتهاد و پرهیز از آن به چشم می خورد که مقصود همین قسم است.طرفداران«اجتهاد به رأی»آن را دلیل مستقلی در کنار کتاب و سنّت برای دست یابی به حکم شرعی به حساب می آورند.در این قسم از اجتهاد،مجتهد در کتاب و سنّت تتبّع و کنکاش می کند تا احکام شرعی را استنباط و استخراج نماید،اما اگر حکمی را در کتاب و سنّت نیافت،با تکیه بر مصالح و مفاسدی که تشخیص می دهد،قانون وضع می کند.

اجتهاد در عصر ائمه علیهم السلام

در دوران حیات معصومین علیهم السلام هم اجتهاد به معنای عام وجود داشته و هم اجتهاد به معنای خاص.اجتهاد به معنای عام:تعداد آیات قرآن که مستقیماً متعرّض احکام شرعی فرعی شده اند حدود پانصد آیه است.همین آیات و هم چنین روایات،عام و خاص،